Louise Élisabeth của Pháp
Louise Élisabeth của Pháp (Marie Louise-Élisabeth[a]; tiếng Pháp: Louise-Élisabeth de France; tiếng Tây Ban Nha: Luisa Isabel de Francia; tiếng Ý: Luisa Elisabetta di Francia; 14 tháng 8 năm 1727 – 6 tháng 12 năm 1759) là Vương nữ Pháp và là fille de France (Con gái nước Pháp). Louise Élisabeth là con gái cả của Louis XV của Pháp và Maria của Ba Lan, và là chị sinh đôi của Henriette của Pháp. Năm 1748, Élisabeth kết hôn với Felipe của Tây Ban Nha, người thừa kế Công quốc Parma và Piacenza thông qua mẹ là Elisabetta Farnese, và từ đó thành lập nên Vương tộc Borbone-Parma. Từ năm 1748 đến năm 1759, Louise Élisabeth là người cai trị trên thực tế của Công quốc Parma.[3]
| Louise Élisabeth của Pháp | |
|---|---|
| Madame Royale | |
| Tập tin:Louis-Michel Vanloo, Louise-Élisabeth de France, épouse de l'infant Philippe (1745).jpg Chân dung Louise Élisabeth trong trang phục triều đình, bởi Louis-Michel van Loo tại Bảo tàng Prado | |
| Công tước phu nhân xứ Parma, Piacenza và Guastalla | |
| Tại vị | 18 tháng 10 năm 1748 – 6 tháng 12 năm 1759 |
| Tiền nhiệm | Elisabeth Christine xứ Braunschweig-Wolfenbüttel |
| Kế nhiệm | Maria Amalia của Áo |
| Thông tin chung | |
| Sinh | 14 tháng 8 năm 1727 Cung điện Versailles, Versailles, Vương quốc Pháp |
| Mất | 6 tháng 12 năm 1759 (32 tuổi) Cung điện Versailles, Versailles, Vương quốc Pháp |
| An táng | Vương cung thánh đường Thánh Denis |
| Phối ngẫu | Filippo I xứ Parma (cưới 1739) |
| Hậu duệ | |
| Vương tộc | Bourbon |
| Thân phụ | Louis XV của Pháp  |
| Thân mẫu | Maria của Ba Lan |
| Chữ ký | Tập tin:Signature of Louise Élisabeth de France1.png |
.jpg){kind=link}
Tiểu sử
Đầu đời
.jpg){kind=link}
Marie Louise-Élisabeth và em gái song sinh Henriette sinh ra tại Cung điện Versailles vào ngày 14 tháng 8 năm 1727. Cùng với Henriette, Élisabeth được rửa tội tại Versailles vào ngày 27 tháng 4 năm 1737. Là con gái của Vua Louis XV, Élisabeth giữ tước hiệu fille de France, nhưng còn được triều đình gọi bằng danh hiệu Madame Royale, Madame Première, Madame Élisabeth, và được gọi là Babette trong gia đình .[4]
Élisabeth được chăm sóc bởi Marie Isabelle de Rohan, Công tước phu nhân xứ Tallard, và được nuôi dưỡng tại Versailles cùng các em gái Henriette, Marie Louise, Marie Adélaïde và em trai là Louis Ferdinand. Trong khi đó, các vương nữ Victoire, Sophie, Marie Thérèse và Louise Marie lại được gửi đến tại Tu viện Fontevraud vào tháng 6 năm 1738 để nuôi dưỡng.
Élisabeth không được coi là xinh đẹp bằng người em sinh đôi Henriette, khi mũi của vương nữ bị cho là quá ngắn và quá rộng, khuôn mặt quá đầy đặn, trán cao, nước da ngăm đen và đôi khi có đốm.[3] Đôi khi Élisabeth được mô tả là buồn tẻ và lười biếng, nhưng thường hoạt bát và quyết đoán. Vương nữ được cho là "biết cách đòi hỏi sự tuân lệnh và đạt được điều mình muốn", và thường được coi là người quyến rũ, "dễ chịu, hấp dẫn và thông minh".[3]
Vào tháng 2 năm 1739, khi Élisabeth mười một tuổi, hôn ước giữa vương nữ và Infante Felipe của Tây Ban Nha được công bố. Felipe là con trai thứ ba của Felipe V của Tây Ban Nha, chú của Louis XV, và Elisabetta xứ Parma.
Hôn ước của Élisabeth được dựa theo truyền thống có từ năm 1559, nhằm củng cố liên minh quân sự và chính trị giữa các cường quốc Công giáo của Pháp và Tây Ban Nha thông qua các cuộc hôn nhân hoàng gia. Mặc dù vậy, hôn ước không được đón nhận tại triều đình Pháp vì rất ít khả năng Felipe sẽ kế vị ngôi vua, và chỉ có cuộc hôn nhân với một thái tử hoặc một vị vua mới được coi là xứng với vương nữ Pháp.[3] Luật sư Barbier đã viết trong nhật ký rằng "Có sự khác thường khi con gái cả của nước Pháp lại không kết hôn với một người đứng đầu vương miện".[3] và d'Argenson suy đoán rằng cuộc hôn nhân được sắp đặt vì kế hoạch đưa Don Felipe lên làm Vua của Napoli và Sicilia.[3] Bản thân Élisabeth cho rằng số phận của mình "không vinh quang như những gì mong đợi", và khi Élisabeth được hỏi liệu có hài lòng khi được gọi là Infanta, khuôn mặt của vương nữ bỗng "co lại thành vẻ nhăn nhó khinh thường".[3]
Vào ngày 26 tháng 8 năm 1739, Élisabeth khi đó mười hai tuổi kết hôn qua đại diện tại Versailles, và sau đó được gọi là Madame Infanta ở Pháp. Theo hồi ký của Công tước xứ Luynes, vương nữ đã dành nhiều thời gian với Vương hậu Maria Leszczyńska trước khi lên đường. Khi Élisabeth rời đi để đến Tây Ban Nha vào tháng 9, Vương hậu cùng với các em của Élisabeth đã bật khóc, trong khi Vua Louis XV xúc động đến nỗi Nhà vua đã lên xe ngựa và đi cùng Élisabeth trong những dặm đầu tiên. Élisabeth vượt qua biên giới và gặp người chồng Felipe tại Alcalá de Henares, cách Madrid khoảng ba mươi kilomet về phía đông bắc, nơi diễn ra lễ cưới vào ngày 25 tháng 10 năm 1739.
Infanta của Tây Ban Nha
Élisabeth đạt được thành công khi đặt chân đến Tây Ban Nha và nhanh chóng trở thành "thần tượng của Madrid".[3] Élisabeth tạo được ấn tượng tốt đẹp với cha chồng là Felipe V và chồng mình, mặc dù mối quan hệ giữa bà và mẹ chồng, Elisabetta của Parma, sớm trở nên không tốt đẹp. Vương hậu Tây Ban Nha không hài lòng khi của hồi môn của Élisabeth không được Pháp chi trả, cũng như việc Pháp cũng không hỗ trợ Tây Ban Nha trong cuộc chiến với Anh.[3] Sau khoảng sáu tháng, Vương hậu nhận ra bản thân sẽ không thể kiểm soát hay chế ngự Élisabeth, như bà từng làm với chồng và con trai, và rằng Élisabeth có khả năng sẽ thay thế ảnh hưởng đối với Felipe.[3] Chính vì vậy, Élisabeth dành phần lớn thời gian tránh xa Vương hậu, chơi búp bê và viết thư cho cha về nỗi bất hạnh của mình.
Élisabeth sớm chi phối Felipe dù kém hơn vương tử tám tuổi, nhưng giống như cha mình, Felipe được cho là có bản tính nhút nhát, thụ động và dễ bảo, và dù có tình cảm với Felipe, nhưng Élisabeth thường đối xử với vương tử như "một cậu bé trẻ hơn rất nhiều dù ngài hơn bà tám tuổi".[3] De Luynes sau đó nhận xét: "Mặc dù Vương tử ở tuổi hai mươi tám vẫn còn là một đứa trẻ như khi ngài mười bốn hoặc mười lăm tuổi, tuy nhiên, ngài vẫn dành cho Infanta tình cảm trìu mến."[3]
Trong khi đó, Élisabeth được miêu tả là "nhạy bén, tham vọng và dám nghĩ dám làm, không biết mệt mỏi với năng lượng của mình và đam mê thay đổi châu Âu theo hướng có lợi cho gia tộc, truyền cho mọi người tình yêu nước Pháp và biến con trai mình thành một vương tử xứng đáng với những tổ tiên vĩ đại của nước Pháp".[3] Élisabeth tỏ ra không hài lòng khi là vợ của một vương tử không có tiềm năng kế vị, và bà vẫn giữ liên lạc với triều đình Pháp, đặc biệt là với người em sinh đôi Henriette, thông báo cho em trai là Trữ quân về mọi sự kiện diễn ra tại triều đình Tây Ban Nha. Đến năm 1740, Élisabeth thiết lập được mạng lưới quan hệ tại triều đình Pháp để hỗ trợ tham vọng giành được vị thế độc lập cho bản thân và chồng, "xứng đáng với sự ra đời của cả hai".[3] Vương nữ Henriette, dù được coi là người thờ ơ với chính trị, đã hết lòng cống hiến cho tham vọng của người chị gái Élisabeth, tương tự với Vương nữ Adélaïde và chị dâu là María Teresa Rafaela của Tây Ban Nha. Adrien Maurice de Noailles, Công tước thứ 3 xứ Noailles và Jean-Frédéric Phélypeaux, Bá tước xứ Maurepas là những người liên minh với Vương hậu Elisabetta để đạt được mục tiêu tương tự, và ngài đại sứ Pháp tại Madrid là Monseigneur Louis-Gui de Guérapin de Vauréal, giám mục xứ Rennes, đã rất sẵn lòng hỗ trợ đến nỗi bị chế giễu vì việc này.[3]
Năm 1741, Felipe được triệu tập tham gia Chiến tranh Kế vị Áo, qua đó Vương tử được hy vọng rằng sẽ có thể bảo vệ một trong những công quốc tại Bắc Ý.[3] Vương hậu Elisabetta đảm bảo rằng Felipe phải ở trong trại trong hầu hết thời gian chiến tranh, xa cách với vợ để ngăn Élisabeth thay thế mẹ trong tình cảm của ông. Thông qua thư từ, Vương hậu đã nhiều lần hỏi Felipe liệu con trai có yêu vợ hay không: "Ta muốn biết liệu con có yêu . : [ký hiệu Elisabetta sử dụng để ám chỉ Élisabeth khi viết thư cho Felipe] Hãy nói cho ta biết sự thật!"[3] Bất chấp sự phản đối lẫn nhau giữa Élisabeth và mẹ chồng, trên thực tế họ lại đoàn kết vì tham vọng của Vương tử Felipe.[3] Trong chiến tranh, Vương hậu Elisabetta đã nỗ lực để đảm bảo cho Felipe một ngai vàng ở Ý, trong khi Élisabeth sử dụng mạng lưới quan hệ của mình để làm điều tương tự. Mục tiêu của họ đã đạt được với Hiệp ước Aix-la-Chapelle.
Công tước phu nhân xứ Parma
Trong Hiệp ước Aix-la-Chapelle chấm dứt Chiến tranh Kế vị Áo, Maria Theresia của Áo đã nhượng các Công quốc Parma, Piacenza và Guastalla cho Fernando VI của Tây Ban Nha. Theo sự xúi giục của Louis XV, Felipe được phong làm Công tước xứ Parma.
Élisabeth hài lòng với vị trí mới, tuy nhiên, bà cảm thấy cần phải có thu nhập độc lập với Tây Ban Nha, vì vậy Élisabeth đã đến triều đình Pháp với tham vọng đảm bảo thu nhập từ cha mình.[3] Élisabeth được người em sinh đôi và em trai Louis đón tại Château de Choisy. Bà đến Versailles vào ngày 11 tháng 12 năm 1748 với đoàn tùy tùng gồm camarera mayor là Marquise de Lcyde, thư ký nhà nước là Công tước xứ Montellano với tư cách là người quản gia chính và ba nữ thị tùng.[3] Triều đình Pháp rất ngạc nhiên vì sự thiếu phô trương của Élisabeth, khi vương nữ dường như không sở hữu nhiều hơn số quần áo đã mang theo từ Pháp chín năm trước.[3] Bà được miêu tả là người thông minh, nhanh nhẹn và thực tế, có sức mạnh tinh thần mạnh mẽ và tập trung hiệu quả vào các vấn đề nhà nước.[3] Một cận thần mô tả Élisabeth là "quyến rũ" với "đôi mắt sắc sảo" "thể hiện sự thông minh" trong khi một người quan sát khác kém thiện cảm hơn lại cho rằng Élisabeth trông giống như một "phụ nữ trẻ có bộ ngực đầy đặn, trưởng thành nhờ thiên chức làm mẹ".[5] Trong thời gian tại Versailles, Élisabeth dành phần lớn thời gian ở bên cha là Nhà vua, người đến thăm bà nhiều lần mỗi ngày qua cầu thang riêng để thảo luận công việc, trong khi Élisabeth cũng thường xuyên đến thăm mẹ là Maria, người Élisabeth vẫn duy trì thư từ khi ở Tây Ban Nha và sau đó là Parma. Élisabeth đạt được mục tiêu khi Vua Louis XV ban tặng hai trăm nghìn franc cho Công tước xứ Parma.[3] Ý chí mạnh mẽ và ảnh hưởng của Élisabeth đối với cha mình đã khiến tình nhân của Nhà vua, Madame de Pompadour lo lắng.[3] Khi rời Versailles vào ngày 18 tháng 10 năm 1749, Élisabeth mang theo một đoàn tùy tùng người Pháp, một bộ đồ hồi môn và rất nhiều váy áo, đến nỗi D’Argenson bình luận rằng chuyến đi của vương nữ đã tiêu tốn của Nhà nước một triệu hai trăm nghìn livre.[3]
Vào tháng 12 năm 1749, Élisabeth và đoàn tùy tùng gồm các cận thần người Tây Ban Nha và Pháp trở về Công quốc Parma, nơi họ được Felipe chào đón cùng với các lễ hội để vinh danh. Tại Parma, Élisabeth và Felipe sống tại Cung điện Colorno.[6] Trước khi anh trai của Felipe là Carlos rời đi để lên ngôi Vua Napoli, ông đã tước bỏ hầu hết đồ trang trí và nội thất bên trong cung điện, và tại nơi đây cũng không có vườn. Élisabeth chi ra rất nhiều tiền để xây dựng dinh thự và cung điện theo sở thích. Toàn bộ bố cục và thiết kế của dinh thự đã được thiết kế lại, và Élisabeth đã tổ chức các nghi lễ cung đình và chủ trì nhiều lễ hội, như xem opera sáu lần một tuần và các chuyến đi đến dinh thự nằm tại Colorno và Piacenza.[3] Để củng cố địa vị của công quốc, Élisabeth cho thành lập một trung đoàn gồm một trăm lính kỵ binh Carabiniers và một trung đoàn kỵ binh Curassiers, mặc dù Công quốc Parma trên danh nghĩa nằm dưới sự bảo hộ của Pháp và Tây Ban Nha.[3]
Với tư cách là Công tước phu nhân xứ Parma, Élisabeth tích cực tham gia vào các công việc nhà nước. Felipe không bao giờ đàm phán bất kỳ công việc nào mà không tham khảo ý kiến của Élisabeth, và ngược lại, bà không bao giờ đưa ra quyết định mà không xem xét quan điểm của Pháp hay các cố vấn người Pháp của mình.[3] Hầu hết các quan chức của triều đình và chính phủ đều là người Pháp, và tiếng Pháp là ngôn ngữ được sử dụng tại triều đình, ngay cả bởi Felipe, trong khi bản thân Élisabeth thúc đẩy ảnh hưởng của Pháp.[3] Ảnh hưởng của Pháp tại Parma không được lòng dân, và dư luận phản đối cả chính quyền Pháp và Tây Ban Nha.[3]
Vương nữ Henriette qua đời năm 1752, và Élisabeth trở về Pháp vào tháng 9, viếng thăm mộ của em gái tại Saint-Denis và ở lại Versailles gần một năm. Élisabeth mang theo Công tước xứ Noailles, người đã hỗ trợ trong các giao dịch chính trị mà bà thực hiện với Nhà vua trong thời gian ở lại, giúp Élisabeth điều hướng giữa các phe phái trong triều đình. Élisabeth trình bày với cha mình cùng các bộ trưởng của Nhà vua một báo cáo về tình hình của Parma, nhấn mạnh đến nhu cầu tài chính của công quốc.[3] Công tước xứ Noailles được cử đến gặp đại sứ Pháp tại Madrid để mở các cuộc đàm phán giữa Pháp và Tây Ban Nha về khoản đóng góp của Parma vào tháng 1 năm 1753, trong đó Élisabeth tham gia với tất cả các mối quan hệ ở Pháp và Tây Ban Nha, ủng hộ đề xuất của Pháp rằng Pháp và Tây Ban Nha sẽ chia sẻ chi phí của Parma, nếu công quốc có thể đảm bảo nền độc lập.[3] Theo hiệp định Pháp-Tây Ban Nha năm 1753, Công quốc Parma được cấp 25.000 franc, hai triệu tiền thuế và hỗ trợ bổ sung khi cần thiết, ngoài việc hợp pháp hóa ảnh hưởng của Pháp tại Parma.[3] Élisabeth được ca ngợi tại Pháp vì đã bảo đảm ảnh hưởng của Pháp tại nước ngoài thông qua thỏa thuận trên, trong đó bà đã đóng vai trò quan trọng.[3]
.jpg){kind=link}
Élisabeth trở về Parma vào tháng 10 năm 1753, và khi trở về, bà bổ nhiệm Guillaume du Tillot làm bộ trưởng chính và người quản lý công quốc, đảm bảo chính sách thân Pháp của mình, cũng như đánh dấu việc chinh phục Parma trên thực tế của Pháp.[3] Trong chính sách của mình, Élisabeth nỗ lực giải phóng Parma khỏi ảnh hưởng của Tây Ban Nha, đảm bảo quyền kế vị công quốc cho con trai là Ferdinando, và nếu có thể là giành được ngôi vị lớn hơn với sự giúp đỡ của Pháp, và đảm bảo cuộc hôn nhân cho các công nữ.[3] Theo tham vọng của bản thân, Élisabeth coi Tây Ban Nha là kẻ thù và do đó ủng hộ Hiệp ước Versailles (1756), liên minh Pháp với Áo.[3] Hiệp ước đề xuất rằng Áo sẽ nhượng lại Hà Lan thuộc Áo như một vương quốc choFelipe, điều này thậm chí còn có lợi hơn cho Pháp so với việc có Parma làm chư hầu, một kế hoạch được cả Élisabeth và Louis XV ủng hộ.[3] Theo kế hoạch, Élisabeth hợp tác với Madame de Pompadour để bảo đảm liên minh Pháp-Áo, và cả hai cùng nhau ủng hộ Étienne François de Choiseul, Công tước xứ Choiseul.[3]
Élisabeth trở lại Pháp một lần nữa vào tháng 9 năm 1757 để tham dự các cuộc đàm phán giữa Pháp và Áo. Bà ủng hộ mong muốn của Áo là biến Hà Lan thuộc Áo thành một vương quốc cho Felipe để đổi lấy việc giành lại Silesia từ Phổ với sự hỗ trợ của Pháp, vì điều đó sẽ đồng nghĩa với nền độc lập cuối cùng của Tây Ban Nha. Tuy nhiên, điều này lại không thành công.[3] Trong hiệp ước giữa Tây Ban Nha và Áo ngày 3 tháng 10 năm 1759, được Choiseul ủng hộ, quyền của Felipe trong Hiệp ước năm 1748 là được kế vị ngai vàng Napoli và Sicilia nếu anh trai ông là Carlos thừa kế ngai vàng Tây Ban Nha, điều này khiến cho Élisabeth vô cùng thất vọng.[3] Trong thời gian ở Pháp, Élisabeth giữ liên lạc với Felipe qua thư từ, và thông báo cho ông về các hoạt động, đàm phán, hy vọng và thành công của mình, cũng như ý định và hành động của chính phủ Louis. Trong thời gian này, Élisabeth bổ nhiệm triết gia Étienne Bonnot de Condillac làm gia sư cho con trai mình, bất chấp sự phản đối từ các tu sĩ Dòng Tên, và sắp xếp cho con gái Isabel kết hôn với Đại vương công Joseph của Áo.
Élisabeth lâm bệnh khi đang ở Versailles và được Vương hậu Maria chăm sóc. Bà qua đời vì bệnh đậu mùa vào ngày 6 tháng 12 năm 1759, và được chôn cất vào ngày 27 tháng 3 năm 1760 tại Vương cung thánh đường Thánh Denis, bên cạnh người em sinh đôi Henriette. Ngôi mộ của cả hai đã bị xâm phạm vào năm 1793 trong Cách mạng Pháp.
Con cái
- Isabel (1741–1763); kết hôn với Hoàng đế Áo tương lai là Joseph, anh trai của Marie Antoinette, Maria Karolina và Maria Amalia. Có con cái.
- Ferdinando (1751–1802); trở thành Công tước xứ Parma vào năm 1765, kết hôn với Maria Amalia của Áo, em dâu của Isabel. Có con cái.
- Luisa Maria (1751–1819); hay được gọi là María Luisa, kết hôn với Carlos của Tây Ban Nha và sau đó trở thành Vương hậu Tây Ban Nha. Có con cái.
Tổ tiên
| Tổ tiên của Louise Élisabeth của Pháp[7][8] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tham khảo
- ^ Stryienski, Casimir (1912). The Daughters of Louis XV. Brentano's. tr. 1. Truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2023.
- ^ Haggard, Andrew (1907). The Real Louis the Fifteenth. Hutchinson. tr. 288.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao Latour, Louis Therese (1927). Princesses Ladies and Salonnières of the Reign of Louis XV. Clegg, Ivy E. biên dịch. Kegan Paul, Trench, Trubner & Co.
- ^ The Daughters of Louis XV: (Mesdames de France). Chapman and Hall, Limited. 1912.
- ^ Lévêque, Jean-Jacques, Versailles: The Palace of the Monarchy, The Museum of the Nation, translated by Kirk McElhearn and Ellen Krabbe, ACR PocheCouler, Paris, 2000, p. 113.
- ^ "WALL LIGHTS, LOUIS XV, CIRCA 1752–1753 FROM THE DUCHESSE DE PARME AT COLORNO". Sothebys.
- ^ Genealogie ascendante jusqu'au quatrieme degre inclusivement de tous les Rois et Princes de maisons souveraines de l'Europe actuellement vivans [Genealogy up to the fourth degree inclusive of all the Kings and Princes of sovereign houses of Europe currently living] (bằng tiếng Pháp). Bourdeaux: Frederic Guillaume Birnstiel. 1768. tr. 12.
- ^ Żychliński, Teodor (1882). Złota księga szlachty polskiéj: Rocznik IVty (bằng tiếng Ba Lan). Jarosław Leitgeber. tr. 1. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2018.
Ghi chú
Đọc thêm
- Sanger, Ernest, Isabelle de Bourbon-Parme: la Princesse et la Mort, Racine, Brussels, 2002.
- Zieliński, Ryszard, Polka na francuskim tronie Czytelnik, 1978.