Menelaus

Menelaus

Trong thần thoại Hy Lạp, Menelaus (tiếng Hy Lạp cổ: Μενέλαος) là vị vua của thành Sparta trong thời kỳ Mycenae, chồng của Helen và là nhân vật trung tâm trong chiến tranh thành Troia. Ông là con trai của Atreus và Aerope, người anh em của vua Agamemnon của Mycenae và là thủ lĩnh của quân đội Hy Lạp trong cuộc chiến. Là một nhân vật nổi bật trong cả hai sử thi Iliad và Odyssey, Menelaus cũng rất nổi tiếng trong các bức họa trang trí trên các bình cổ và trong các vở bi kịch của Hy Lạp.

Trong thần thoại

Lên ngôi và trị vì

Mặc dù các tác giả thời kỳ đầu, chẳng hạn như Aeschylus, có nhắc sơ qua về thời trẻ của Menelaus, nhưng các nguồn tài liệu chi tiết lại xuất hiện khá muộn. Theo những nguồn này, cha của Menelaus là Atreus đã có mối thâm thù với người anh em của mình là Thyestes trong việc tranh giành ngôi vương Mycenae. Sau một cuộc đấu tranh dai dẳng với những tội lỗi như ngoại tình, loạn luân và ăn thịt đồng loại, Thyestes đã giành được ngai vàng nhờ việc con trai ông là Aegisthus sát hại Atreus. Kết cục là các con trai của Atreus, gồm Menelaus và Agamemnon, phải sống lưu vong. Ban đầu, họ nương náu tại triều đình của Vua Polypheides xứ Sicyon, và sau đó là Vua Oeneus xứ Calydon. Nhưng khi nhận thấy thời cơ đã chín muồi để phế truất kẻ thù trị vì Mycenae, họ đã quay trở lại. Dưới sự hậu thuẫn của Vua Tyndareus xứ Sparta, họ đã đánh đuổi Thyestes, và Agamemnon tự mình chiếm lấy ngai vàng.

Khi đến tuổi gả chồng cho con gái riêng của Tyndareus là Helen, nhiều vị vua và hoàng tử đã tìm đến để cầu hôn nàng. Trong số những người cầu hôn có Odysseus, Menestheus, Ajax Lớn, Patroclus và Idomeneus. Hầu hết đều dâng tặng những món quà xa hoa. Tuy nhiên, Tyndareus không nhận bất kỳ món quà nào, nhưng cũng không dám đuổi ai về vì sợ làm mếch lòng họ và gây cớ để họ xích mích với nhau. Odysseus hứa sẽ giải quyết êm đẹp vấn đề này nếu Tyndareus ủng hộ ông theo đuổi cháu gái của Tyndareus là Penelope, con gái của Icarius. Tyndareus liền đồng ý, và Odysseus đề xuất rằng trước khi đưa ra quyết định, tất cả những người cầu hôn phải tuyên thệ một lời thề thiêng liêng nhất là sẽ bảo vệ người chồng được chọn trong bất kỳ cuộc xung đột nào. Sau đó, một nghi thức bốc thăm đã được tổ chức để quyết định người sẽ cưới Helen. Người giành chiến thắng là Menelaus (còn Tyndareus, để không làm phật lòng vị vua quyền lực Agamemnon, đã gả một cô con gái khác của mình là Clytemnestra cho ông). Những người cầu hôn còn lại đều tuyên thệ, Helen và Menelaus kết hôn với nhau. Menelaus trở thành người trị vì Sparta cùng Helen sau khi Tyndareus và Leda thoái vị.

Cung điện được cho là của họ (ἀνάκτορον) đã được phát hiện (các cuộc khai quật bắt đầu từ năm 1926 và kéo dài đến năm 1995) tại Pellana, Laconia, nằm về phía tây bắc của Sparta hiện đại (và cả cổ đại). Các nhà khảo cổ học khác lại cho rằng Pellana nằm quá xa các trung tâm Mycenae khác nên không thể là "kinh đô của Menelaus".

Theo truyền thuyết, Menelaus đã lập nên thành phố cảng Menelai Portus trên bờ biển Marmarica ở Bắc Phi.

Chiến tranh thành Troy

Bài chi tiết: Chiến tranh thành Troy

Menelaus giành lại Helen, chi tiết trên một bình pha rượu của vùng Attic, khoảng 450–440 TCN, được tìm thấy tại Gnatia (nay là Egnazia, Ý).

Theo truyền thuyết, để đổi lấy việc được trao quả táo vàng khắc chữ "dành cho người đẹp nhất", nữ thần Aphrodite đã hứa ban cho Paris người phụ nữ đẹp nhất thế gian. Trong một chuyến đi ngoại giao đến Sparta, nhân lúc Menelaus vắng mặt để dự đám tang ông ngoại là Catreus ở Crete, Paris đã bỏ trốn đến Troy cùng Helen bất chấp sự ngăn cản của anh trai mình là Hector. Viện dẫn lời thề của Tyndareus, Menelaus và Agamemnon đã tập hợp một hạm đội gồm hàng nghìn chiến thuyền và tiến đánh Troy để giành lại Helen. Sự cự tuyệt của người Troy đã cung cấp một nguyên cớ chiến tranh châm ngòi cho Chiến tranh thành Troy.

Sử thi Iliad của Homer là nguồn tài liệu đầy đủ nhất về những chiến công của Menelaus trong Chiến tranh thành Troy. Trong Cuốn 3, Paris thách đấu tay đôi với Menelaus để quyết định số phận của Helen. Menelaus dễ dàng đánh bại Paris, nhưng trước khi ông kịp kết liễu đối thủ để giành chiến thắng, Aphrodite đã dùng phép thuật đưa Paris trốn thoát vào trong tường thành Troy. Trong Cuốn 4, khi quân Hy Lạp và quân Troy đang cãi vã về việc ai là người chiến thắng cuộc đấu tay đôi, nữ thần Athena đã xúi giục tướng Troy là Pandarus dùng cung tên bắn Menelaus. Tuy nhiên, Athena không hề muốn Menelaus phải chết nên đã bảo vệ ông khỏi mũi tên của Pandarus. Menelaus chỉ bị thương ở bụng và trận chiến lại tiếp diễn. Về sau, trong Cuốn 17, Homer đã dành một trường đoạn aristeia (khoảnh khắc xuất thần) kéo dài cho Menelaus khi vị anh hùng này giành lại thi thể của Patroclus từ chiến trường.

Theo Hyginus, Menelaus đã hạ sát tám người trong cuộc chiến và là một trong những chiến binh Hy Lạp ẩn nấp bên trong Con ngựa thành Troy. Trong trận cướp phá thành Troy, Menelaus đã giết chết Deiphobus, người đã cưới Helen sau khi Paris tử trận.

Có bốn dị bản về cuộc đoàn tụ giữa Menelaus và Helen trong đêm thành Troy thất thủ:

• Menelaus đã tìm kiếm Helen trong thành phố đang bị chiếm đóng. Căm phẫn trước sự phản bội của vợ, ông định vung gươm giết chết nàng, nhưng khi thấy nàng khóc lóc phủ phục dưới chân mình để van xin tha mạng, cơn thịnh nộ của Menelaus ngay lập tức tan biến. Ông động lòng thương và quyết định đưa nàng trở về làm vợ như xưa.
• Menelaus quyết tâm giết Helen, nhưng vẻ đẹp không thể cưỡng lại của nàng đã khiến ông buông gươm và đưa nàng về thuyền với tuyên bố "sẽ trừng phạt nàng tại Sparta".
• Theo cuốn Bibliotheca, Menelaus đã vung gươm định giết nàng trước đền thờ ở quảng trường trung tâm Troy, nhưng cơn giận của ông đã nguôi ngoai khi thấy nàng đau đớn xé rách váy áo, để lộ bầu ngực trần.
• Một dị bản tương tự của Stesichorus trong "Ilion's Conquest" (Cuộc chinh phạt Ilion) kể lại rằng Menelaus đã giao nộp nàng cho binh lính ném đá đến chết, nhưng khi nàng xé toạc phần vạt áo trước, các chiến binh Achaean đã sững sờ trước vẻ đẹp của nàng, khiến những hòn đá tuột khỏi tay họ một cách vô hại khi họ cứ mải mê ngắm nhìn.

Sau chiến tranh

Menelaus và Meriones đưa thi thể của Patroclus lên xe kéo trong lúc Odysseus đứng nhìn; bình cốt bằng thạch cao tuyết hoa, tác phẩm nghệ thuật Etrusca từ Volterra, thế kỷ 2 TCN

Cuốn 4 của sử thi Odyssey ghi chép lại hành trình trở về từ Troy của Menelaus cũng như cuộc sống của ông tại Sparta. Khi con trai của Odysseus là Telemachus đến thăm, Menelaus đã kể lại chuyến hồi hương của mình. Giống như số phận của nhiều chiến binh Hy Lạp khác, hạm đội của Menelaus đã bị bão đánh dạt đến Crete và Ai Cập. Tại đây, họ bị kẹt lại do biển lặng gió, không thể tiếp tục giong buồm. Họ đã bẫy được thần biển Proteus và ép ông phải chỉ cách trở về nhà.

Trong ghi chép của Herodotus, không phải Helen mà là một ảo ảnh của nàng đã đến Troy. Helen thật đã ở lại Ai Cập suốt thời gian chiến tranh và đoàn tụ với chồng tại đây. Những cơn gió ngược đã cản trở hai vợ chồng, khiến Menelaus phải hiến tế hai đứa trẻ Ai Cập để có thể trốn thoát.

Khi trở lại Sparta, ông và Helen dường như có một cuộc sống hôn nhân êm ấm—ông không hề oán hận việc vợ từng bỏ trốn cùng nhân tình, còn Helen cũng thoải mái kể lại những giai thoại về cuộc sống của mình khi ở trong thành Troy bị bủa vây. Tuy nhiên, một số học giả lại nhận thấy những mâu thuẫn ngầm. Menelaus đã bác bỏ câu chuyện do Helen kể về lòng trung thành của bà với Hy Lạp bằng một giai thoại của riêng ông, trong đó ông kể lại rằng bà đã cố gắng vạch trần các binh lính ẩn nấp bên trong con ngựa thành Troy.

Menelaus dường như rất đau khổ vì ông và Helen không có con trai nối dõi, đồng thời ông tại lại tỏ rất yêu thương Megapenthes và Nicostratus, hai người con trai của ông với các tỳ thiếp.

Theo vở kịch Helen của Euripides, Menelaus sẽ trải qua thế giới bên kia tại hòn đảo của những người được ban phước.

Xem thêm

• 1647 Menelaus