Bước tới nội dung

Năm Nhỏ

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Năm Nhỏ
Tập tin:Chân dung nghệ sĩ Năm Nhỏ (Huỳnh Thị Tân).png
Chân dung nghệ sĩ Năm Nhỏ (hình chụp năm 1931)
Biệt danhMột trong những vị hậu tổ của sân khấu hát bội Nam Bộ
"Ngũ trân châu hát bội"
Thông tin cá nhân
Sinh
Tên khai sinh
Huỳnh Thị Tân
Ngày sinh
1895
Nơi sinh
Cái Vồn, Cần Thơ, Đông Dương thuộc Pháp
Mất
Ngày mất
20 tháng 10, 1938(1938-10-20) (42–43 tuổi)
Nơi mất
Armand Rousseau, Lò Siêu, Chợ Lớn
Nguyên nhân
Thương hàn
Quốc tịch Việt Nam
Nghề nghiệpNghệ sĩ
Gia đình
Hôn nhân
Hai Xù
Nguyễn Ngọc Cương
Lĩnh vựcHát bội
Sự nghiệp sân khấu
Năm hoạt động1907–1938
Vai diễnTrương Phi trong Trương Phi thủ Cổ thành
Chữ ký
Năm Nhỏ trên X, Weibo, Facebook, Instagram, YouTube, và IMDb
[[[d:Lỗi Lua trong Mô_đun:WikidataIB tại dòng 2787: attempt to index field 'wikibase' (a nil value).|sửa trên Wikidata]]]x • t • s

Năm Nhỏ (1895 – 20 tháng 10 năm 1938), tên thật là Huỳnh Thị Tân, là một nữ nghệ sĩ hát bội người Việt Nam. Bà thuộc thế hệ tiên phong của nghệ thuật hát bội Nam Bộ.[1]

Năm Nhỏ sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Bà bước lên sân khấu lần đầu tiên vào năm 1907. Sau đó, bà được ông bà Đốc phủ Phạm Hữu Tương nâng đỡ và gia nhập vào gánh hát bội Phước Xương của bà Lưu Thị Ngoạn (tục gọi Ba Ngoạn) ở đường Palikao, Chợ Lớn. Năm 1913, Năm Nhỏ kết hôn với Hai Xù (người con trưởng của bà Ba Ngoạn) và hạ sinh một người con trai. Sau khi chồng đầu qua đời, bà tái giá với em chồng là ông Nguyễn Ngọc Cương – người từng du học ngành sân khấu ở Pháp. Năm 1918, khi được gọi về quản lí hai gánh nhà, ông Cương đã hỗ trợ nâng đỡ vợ của mình.

Năm 1934, sau khi bà Ba Ngoạn qua đời, Năm Nhỏ quản lí gánh hát bội Phước Xương, có khi đổi tên thành gánh Kim Cương hoặc gánh Cô Năm Nhỏ. Tháng 9 cùng năm, bà hợp tác cùng nghệ sĩ Cao Long Ngà, lấy bảng hiệu mới là gánh Phi Long ở Chợ Lớn. Lúc này, bà chuyển về sống cùng con trai ở vùng Lò Siêu, Chợ Lớn.

Đêm ngày 20 tháng 10 năm 1938,[2] Năm Nhỏ qua đời vì căn bệnh thương hàn, hưởng dương 43 tuổi. Thập niên 1950, khi Hội Khuyến lệ cổ ca được thành lập, bà được liệt vào danh sách "Ngũ trân châu hát bội" (cùng các nghệ sĩ Cao Long Ngà, Năm Sa Đéc, Năm Đồ, Ba Út). Bà còn được nhân dân tôn là một trong những vị tổ của nghệ thuật hát bội Nam Bộ.

Thân thế

Năm Nhỏ tên thật là Huỳnh Thị Tân, sinh năm 1895 ở Cái Vồn, Cần Thơ (nay là phường Cái Vồn, tỉnh Vĩnh Long) trong một gia đình giàu nghệ thuật. Cha bà vừa là ông nhưng[a], vừa là ông bầu của gánh hát nhà, diễn loanh quanh tại các đình, rạp ở vùng Long Hồ (nay là xã Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long). Năm Nhỏ bước lên sân khấu lần đầu tiên vào năm 1907.[4] Bà học hỏi từ cha, ông, các chú, bác và nhất là từ bà thầy Hai Chại (người Gò Đen). Khi còn hát ở Long Hồ, có ông bà Đốc phủ Phạm Hữu Tương đang trấn nhiệm ở Vĩnh Long, vì lòng mến mộ đã đưa đường dẫn lối bà đi vào con đường chuyên nghiệp.[5]

Sự nghiệp

Tập tin:Chân dung nghệ sĩ Năm Nhỏ năm 1927 (Huỳnh Thị Tân).jpg
Chân dung nghệ sĩ Năm Nhỏ trong Lễ Kỉ niệm 20 năm sự nghiệp, 1927

Năm Nhỏ được mời về hát cho gánh hát bội Phước Xương ở đường Palikao, Chợ Lớn, do bà bầu – nghệ sĩ Lưu Thị Ngoạn (tục gọi bà Ba Ngoạn, 1871–1934[6]) làm chủ. Trong gánh hát, Năm Nhỏ có thể đảm nhiệm các vai đào văn, thương, ai, độc, lẵng, điên, thiền, sang các vai đào võ và cả các vai kép đủ loại, tướng, lão, hề.[7]

Năm 1913, bà bầu Ba Ngoạn đã gả Năm Nhỏ cho người con trưởng của mình là Hai Xù.[7] Năm sau, Năm Nhỏ hạ sinh một người con trai, lấy tên là Nguyễn Ngọc Mười (tự Một),[7] là danh hề Ngọc Trai sau này.[8] Không lâu sau đó, Hai Xù qua đời trong một vụ tai nạn. Năm Nhỏ tái giá với người em chồng (con thứ ba của bà Ba Ngoạn) là ông Nguyễn Ngọc Cương, một thanh niên du học ngành sân khấu ở Pháp. Năm 1918, ông Cương về nước, rồi được gia đình truyền lại hai gánh nhà là Phước Thắng của Bà Hộ (bà ngoại) và Phước Xương của mẹ. Lúc ấy, ông đã nâng đỡ, dìu dắt vợ của mình là nghệ sĩ Năm Nhỏ.[9]

Dưới sự dìu dắt của chồng, Năm Nhỏ đạt được nhiều thành công trên con đường nghệ thuật.[10] Cuối thập niên 1920, đầu thập niên 1930, bà xuất bản một số dĩa hát của các hãng như Pathé (1927)[11], Victor (1929)[12] và Beka (1931).[13] Rạng sáng ngày 24 tháng 8 năm 1934, bà Ba Ngoạn qua đời, hưởng thọ 64 tuổi (tuổi ta).[14] Ông Nguyễn Ngọc Cương hợp tác cùng ông Nguyễn Bửu (một người chồng trước của nghệ sĩ Phùng Há) thành lập gánh cải lương Phỉ Phụng, với hai đào chánh là Năm Phỉ và Phùng Há.[15] Gánh Phước Xương được truyền lại cho nữ nghệ sĩ Năm Nhỏ, đôi khi được đổi tên thành gánh Kim Cương[16] hoặc gọi là gánh Cô Năm Nhỏ. Thời gian này, bà chuyển về sinh sống cùng người con trai trưởng ở vùng Lò Siêu, Chợ Lớn.[16] Tháng 9 cùng năm, gánh hát bội của bà thường xuyên liên hiệp với gánh hát bội của nữ nghệ sĩ Cao Long Ngà.[17][18] Do đó, cùng với chồng của nghệ sĩ Cao Long Ngà là ông Trần Hữu Tường (Sáu Xường), Năm Nhỏ hợp tác thành lập gánh hát bội Phi Long ở Chợ Lớn.[19] Năm 1935, ông Sáu Xường chủ trương tân trang lại rạp Palikao, lấy tên mới là Phi Long Hí viện, làm cơ sở diễn xuất cho gánh Phi Long và cho các gánh hát khác thuê mướn.[20] Gánh Phi Long diễn từ Sài Gòn, ra tới rạp Quảng Lạc ở Hà Nội.[21]

Trong các năm 1935 đến 1938, nghệ sĩ Năm Nhỏ thường xuyên tách riêng khỏi gánh Phi Long diễn cho các dịp hát chầu[22], hoặc diễn quyên tiền gây quỹ[23], giúp các hội,[24] giúp các gánh hát khác,…[25][26] Năm 1937, gánh Đại Phước Cương của chồng bà mở rộng lớn mạnh, tăng cường thêm các suất diễn hát bội dành riêng cho bà.[27]

Đêm ngày 20 tháng 10 năm 1938, Năm Nhỏ qua đời tại nhà riêng ở đường Armand Rosseau[28] do mắc căn bệnh thương hàn ác tính,[16] hưởng dương 43 tuổi.[16] Ngày 26 tháng 10 cùng năm,[29] đám tang của bà được tổ chức vô cùng long trọng, với sự hiện diện của Docteur Thạch (Võ Duy Thạch), quan huyện Nguyễn Đình Trị, ông Triệu Văn Yên, ông Nguyễn Bửu, ông Nguyễn Khắc Thiệu và phần đông đào kép hơn 100 người tiễn đưa đến phần mộ.[30] Nhà bà chật hẹp, ẩm thấp, gặp mùa mưa, nước ngập lên đến đầu gối, quan tài phải dời ra trước sân, che rạp đỡ nắng mưa, đón khán giả và nghệ sĩ đến chiêm bái.[16] Khi hạ huyệt, ông Triệu Văn Yên đã đứng ra đọc một bài văn điếu. Kế đó, nghệ sĩ Nguyễn Văn Thắng (Hai Thắng) nhắc nhở cuộc đời của nghệ sĩ Năm Nhỏ, và giới thiệu nghệ sĩ Cao Tùng Châu khuyến khích những bạn đồng nghiệp nữ hãy noi theo những vai diễn sở trường của bà. Trong đám tang còn có sự xuất hiện của người thầy Hai Chại, âm thầm đi theo xe tang đến nơi mộ phần.[16]

Đánh giá

Nghệ sĩ Năm Nhỏ thuộc thế hệ tiên phong của nghệ thuật hát bội, cùng thời với các nghệ sĩ Hai Thắng (1895–1939)[31], Tám Thuận, Sáu Ất, Năm Sa Đéc (1907–1988), Cao Long Ngà (1901–1982),... Trong suốt sự nghiệp của mình, bà đã để lại nhiều dấu ấn cho sân khấu hát bội. Bà được khen ngợi qua các vai Điêu Thuyền (Phụng Nghi đình), Triệu Tử Long (Triệu Tử Long nhập Cam Lộ tự), Trương Phi (Trương Phi thủ Cổ thành), Bàng Quý phi (Xử án Bàng Quý phi), Tiêu Anh Phụng (Tiêu Anh Phụng loạn trào), Mộc Quế Anh (Mộc Quế Anh dâng cây), Lưu Kim Đính (Lưu Kim Đính giải giá Thọ Châu), Phàn Lê Huê (Phàn Lê Huê phá Hồng thuỷ trận)[32],…[10] Khán giả thường lưu truyền lại rằng Năm Nhỏ là nghệ sĩ đầu tiên múa lân trên sân khấu hát bội.[33][8] Khi ông Cương dựng lại vở Ngọc Kỳ Lân xuất thể, ông đã mời thầy Quảng Đông ở Chợ Lớn dạy vợ mình múa lân, từ khi lân nằm ngủ, đến khi giật mình thức dậy, múa giỡn dưới ánh trăng. Năm Nhỏ cũng được mọi người biết đến qua vở Ngũ biến báo phu cừu, khi có thể đóng năm vai với từng tính cách riêng biệt trong cùng một đêm.[10] Vai Trương Phi của bà cũng để lại dấu ấn khi bà có khả năng đổi giọng, thét và bộ tịch như đàn ông.[8][32] Khi thủ diễn vai Trương Phi, bạn đồng nghiệp thường khen bà "diễn không thua kép Hành".[b][36] Hai nghệ sĩ Năm Nhỏ và Hai Thắng đồng thời được biết đến qua vở Xử án Bàng Quý phi, do bà thủ vai Bàng Quý phi và Hai Thắng vai Tống Nhơn Tôn.[37]

Trong sự nghiệp, nghệ sĩ Năm Nhỏ đã gieo nhiều ảnh hưởng nghệ thuật cho các đào hát đàn em như Cao Long Ngà, Hai Ngò, Năm Sa Đéc, Ba Út, Hai Nhỏ, Năm Đồ, Ba Sáng,… [38] Nghệ sĩ Năm Đồ khi lão thành, vẫn thường nhắc nhở và ca tụng nghệ sĩ Năm Nhỏ, tự xem mình là "một đàn em của cô Năm". Mỗi khi diễn tuồng Ngũ biến, sáng hôm sau nghệ sĩ Năm Đồ mua mắm thái thịt luộc, bún rau sống, cúng vai nghệ sĩ Năm Nhỏ để tỏ lòng biết ơn người thầy tinh thần của mình.[39] Khi Năm Nhỏ còn hát trong gánh Phước Xương, nhờ tuồng Ngọc Kỳ Luân xuất thể, bà đã tạo ấn tượng cho nghệ sĩ hát bội Mười Vàng (1913–2002) lúc ấy mới 12 tuổi mang theo ước mơ trở thành võ sĩ múa lân (mà về sau ông cũng là một tay múa lân và lập một đội lân trong gánh hát của mình).[40]

Khi Hội khuyến lệ cổ ca được thành lập, bà được liệt tên vào danh sách "Ngũ trân châu của sân khấu hát bội" (cùng các nghệ sĩ Cao Long Ngà, Năm Sa Đéc, Năm Đồ, Ba Út)[41]. Bà cũng được nhân dân công nhận là một trong những vị hậu tổ của nghệ thuật hát bội miền Nam.[42][31]

Chú giải

  1. ^ Ông nhưng là người nghệ sĩ lớn tuổi, có trình độ văn hoá và nghệ thuật, phụ trách về kịch bản văn học, chịu trách nhiệm đêm diễn (như đài trưởng ngày nay).[3]
  2. ^ Thế kỉ 19, Tả quân Lê Văn Duyệt có lập năm gánh hát bội khi ông giữ chức tổng trấn Gia Định thành, chiêu mộ các kép hát bội (không tuyển đào hát) từ Bình Định, Quy Nhơn và những người xuất sắc trong Lục tỉnh về. Ông giao cho năm người làm bầu gánh, lần lượt là cai Chơn, cai Minh, cai Vị, cai Báu và một người không rõ tên. Khi ông Tả quân Duyệt mất, chỉ còn gánh hát của cai Báu là còn tồn tại. Ông xuống Sa Đéc, tái thiết lập gánh hát, mời các kép hát mới như Cu, Chim, Hành, Đá và Chợ.[34] Trong đó, kép Hành nổi danh vai Trương Phi và Tiết Cương.[35] Theo học giả Vương Hồng Sển, khoảng năm 1915, trong gánh cai Báu có hai kép tên Hành diễn vai Trương Phi rất giỏi, gọi là Hành lớn, Hành nhỏ. Về sau, hễ ai diễn vai Trương Phi thì sẽ nói Đêm nay tôi làm Hành, nếu diễn đạt thì sẽ được khen là hát như Hành, hát không thua Hành.

Chú thích

  1. ^ Trần Văn Khải 1966, tr. 79
  2. ^ "Thôi rồi! Cô Năm Nhõ!". Sài Gòn. tr. 3. Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2026.
  3. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 15
  4. ^ "CÔ NĂM NHỎ". La Tribune Indochinoise. ngày 21 tháng 9 năm 1927. tr. 1. La brillante actrice dont on a fèté le 15 courant les 20 ans de théâtre et qui n'a manqué aucune occasion de mettre son talent au service de bonnes oeuvres. [Nữ diễn viên xuất sắc này, người vừa được vinh danh kỉ niệm 20 năm sự nghiệp vào ngày 15 tháng này, chưa bao giờ bỏ lỡ cơ hội cống hiến tài năng của mình vì những hoạt động thiện nguyện.]
  5. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 182–183
  6. ^ Băng Châu (ngày 22 tháng 2 năm 2019). "Cận cảnh căn nhà gắn bó 50 năm với NSND Kim Cương". Báo Dân trí.
  7. ^ a b c Đinh Bằng Phi 2005, tr. 184
  8. ^ a b c Nghệ sĩ Kim Cương (ngày 7 tháng 5 năm 2016). "Hồi ký Kỳ nữ Kim Cương - Kỳ 3: Ba tôi - Người hậu tổ". Báo Tuổi trẻ.
  9. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 184–185
  10. ^ a b c Đinh Bằng Phi 2005, tr. 185
  11. ^ NGUYỄN-NGỌC-CƯƠNG (ngày 31 tháng 12 năm 1927). "DĨA HÁT PHƯƠC-CƯƠNG". Công luận báo. tr. 2. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  12. ^ "VICTOR". L'Écho Annamite. tr. 6. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  13. ^ "DỈA BEKA 1931". Sài Gòn. ngày 31 tháng 1 năm 1931. tr. 1. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  14. ^ CÔNG-LUẬN (ngày 26 tháng 8 năm 1934). "Tin buồn". Công luận báo. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  15. ^ "Một giờ tiếp chuyện với cô Phùng-Há – Vận mạng của gánh PHỈ-PHỤNG". Công luận báo. ngày 17 tháng 7 năm 1935. tr. 1, 10. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  16. ^ a b c d e f Đinh Bằng Phi 2005, tr. 187
  17. ^ "HAI GÁNH HÁT BỘ". Công luận báo. ngày 26 tháng 8 năm 1934. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  18. ^ "Tạp rạp hát THÀNH-XƯƠNG đường Boress — Saigon". Công luận báo. ngày 15 tháng 9 năm 1934. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  19. ^ PHI-LONG. "Bạn PHI-LONG ra đời". Công luận báo. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  20. ^ TRẦN-HỮU-TƯỜNG dit XƯỜNG (ngày 1 tháng 5 năm 1935). "Rạp hát mới! PHI-LONG HI-VIEN!". Công luận báo. tr. 10. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  21. ^ Quảng Lạc (ngày 23 tháng 12 năm 1934). "CUỘC VUI TỐI NAY – QUANG-LAC". Hà Thành ngọ báo. tr. 3. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  22. ^ Nam-chơn tương-tế (ngày 11 tháng 7 năm 1938). "Đình Nam-Chơn Tương-Tế Hội". Công luận báo. tr. 2. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  23. ^ "Những cuộc vui giúp nạn lụt Đông-dương". Công luận báo. ngày 1 tháng 10 năm 1937. tr. 2. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  24. ^ "Tối nay đúng 8 giờ nên đến rạp ĐẠI-VÕ-ĐÀI CHỢ-LỚN". Công luận báo. tr. 1. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  25. ^ "Một đêm hát đặc biệt". Công luận báo. ngày 26 tháng 9 năm 1935. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  26. ^ "Kết quả mấy đêm hát của Tổng cuộc Quần-vợt Namkỳ tổ-chức giúp vào quỷ [quỹ] vô-địch Nguyễn-văn-Sáu". Công luận báo. ngày 9 tháng 12 năm 1937. tr. 2. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  27. ^ "Đại-Phước-Cương". Công luận báo. ngày 30 tháng 10 năm 1937. tr. 6. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  28. ^ "Ngôi sao sáng trong kịch trường đả lặn". Công luận báo. tr. 8. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  29. ^ "AUX ÉCOUTES SAIGONNAISES". La Vérité. tr. 3. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  30. ^ Nguyễn Văn Thắng (ngày 27 tháng 10 năm 1938). "Một đám tang rất long trọng". Sài Gòn. tr. 3. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  31. ^ a b Đinh Bằng Phi 2005, tr. 188
  32. ^ a b Vương Hồng Sển 1968, tr. 137
  33. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 185–186
  34. ^ Trần Sự Thiệt (ngày 5 tháng 8 năm 1921). "LỮ THỨ VẤN ĐÁP HÝ SỰ". Công luận báo. tr. 1. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  35. ^ Trần Sự Thiệt (ngày 23 tháng 8 năm 1921). "LỮ THỨ VẤN ĐÁP HÝ SỰ". Công luận báo. tr. 1. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  36. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 186
  37. ^ Nguyễn Phương 2004, tr. 19
  38. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 181
  39. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 224
  40. ^ Đinh Bằng Phi 2005, tr. 213
  41. ^ Anh Lưu (ngày 16 tháng 9 năm 2018). "Qua bà Năm Sa Đéc, hiểu nghệ thuật cải lương hơn". Báo Người Lao Động. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.
  42. ^ Ngọc Anh (ngày 16 tháng 10 năm 2022). "Hát bội ngày xưa". Báo Cần Thơ. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026.

Tham khảo

Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Năm_Nhỏ&oldid=7917741”