Nguyễn Đình Tư

Nguyễn Đình Tư
Sinh	12 tháng 3, 1920 Thanh Chương, Nghệ An, Liên bang Đông Dương
Nghề nghiệp	Nhà nghiên cứu lịch sử, địa chí, nhà văn
Tác phẩm nổi bật	Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954); Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020)
Giải thưởng	Giải thưởng Sách Quốc gia; Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu; Huân chương Lao động hạng ba

Nguyễn Đình Tư (sinh ngày 12 tháng 3 năm 1920) là nhà nghiên cứu lịch sử, địa chí và nhà văn Việt Nam. Ông là tác giả hơn 60 tác phẩm thuộc các mảng tiểu thuyết lịch sử, nghiên cứu lịch sử, địa chí và địa danh hành chính; nhiều công trình viết về lịch sử hành chính, địa chí Nam Bộ và lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Trong đó, tác phẩm Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954) đạt Giải A tại Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2018, bộ Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020) đạt Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu năm 2023 và Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2024. Năm 1996, ông tham gia Hội đồng đặt, đổi tên đường Thành phố Hồ Chí Minh và đề xuất đặt tên Hoàng Sa, Trường Sa cho hai tuyến đường dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.

Tiểu sử

Nguyễn Đình Tư sinh tại xã Thanh Chi, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, nay là xã Hoa Quân. Một bài viết trên trang Hội Nhà văn Việt Nam ghi quê ông thuộc tổng Võ Liệt cũ, nay thuộc xã Hoa Quân. Năm 12 tuổi, ông xin cha cho đi học chữ. Việc học có lúc bị gián đoạn vì gia đình thiếu tiền; sau đó, hiệu trưởng vận động tám thầy giáo góp tiền để ông tiếp tục đến trường. Khi học và làm thêm tại thị xã Vinh, ông bắt đầu viết văn vào năm 1943.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Đình Tư tham gia Đảng Dân chủ Việt Nam và có thời gian cộng tác với báo Độc Lập. Sau năm 1954, ông vào miền Nam lập nghiệp và làm việc trong lĩnh vực điền địa, trong đó có Ty Điền địa Phú Yên năm 1962 và Ty Điền địa Khánh Hòa năm 1974. Trong thời gian làm việc ở Nam Trung Bộ, ông biên soạn một số sách địa chí về Phú Yên, Khánh Hòa và Ninh Thuận. Ông cho biết khi làm công việc quản lý ruộng đất tại Sài Gòn, gần nơi làm việc có Viện Khảo cổ học và một kho tài liệu Pháp để lại; việc mượn sách đọc lúc rảnh khiến ông chú ý nhiều hơn đến lịch sử Nam Bộ.

Sau năm 1975, Nguyễn Đình Tư sống tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông có thời gian bơm vá, sửa xe đạp ở khu vực đường sắt Phú Nhuận để mưu sinh; trong lúc vắng khách, ông tiếp tục đọc sách và viết bản thảo. Về sau, ông trở lại việc nghiên cứu thường xuyên, tra cứu tài liệu về Trung Bộ và Nam Bộ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II.

Sự nghiệp nghiên cứu và viết sách

Sáng tác và địa chí địa phương

Nguyễn Đình Tư bắt đầu cầm bút với truyện dài Nguyễn Xí, đăng trên báo Truyền bá số 85, ra ngày 10 tháng 6 năm 1943. Sau tác phẩm này, ông viết thêm một số truyện dài và truyện lịch sử như Dì ghẻ con chồng, Thù chồng nợ nước và Nguồn sống.

Trong thời gian làm việc tại các tỉnh miền Trung, Nguyễn Đình Tư chuyển dần sang biên soạn sách lịch sử và địa chí địa phương. Các công trình trước năm 1975 của ông gồm Non nước Phú Yên (1964), Địa chí Khánh Hòa (1972) và Non nước Ninh Thuận (1974). Riêng Non nước Khánh Hòa được ông viết trong các năm 1965-1966, hoàn chỉnh năm 1967 và do Nhà xuất bản Sông Lam in năm 1969.

Sau năm 1975, khi làm nghề sửa xe đạp, Nguyễn Đình Tư viết bộ tiểu thuyết lịch sử Loạn 12 sứ quân. Ông viết tác phẩm này trong lúc chờ khách sửa xe; bộ sách về sau được Nhà xuất bản Đồng Nai in thành sáu tập. Các công trình sau đó của ông về lịch sử, địa danh và địa chí Nam Bộ gồm Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh, Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ, Nam Kỳ địa hạt tổng thôn danh hiệu mục lục và Địa chí hành chính các tỉnh Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1859-1954).

Đường phố và địa danh Thành phố Hồ Chí Minh

Với Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh, Nguyễn Đình Tư khảo sát hệ thống đường phố sau năm 1975. Ông cho biết việc biên soạn xuất phát từ tình trạng nhiều tuyến đường sau khi đổi tên chưa có thông tin về nhân vật được đặt tên và không ghi tên cũ dưới bảng tên đường. Trong khoảng sáu tháng, ông đi xe đạp để ghi nhận vị trí, chiều dài, các giao lộ và địa chỉ hai bên đường. Ông cũng liên hệ các phòng văn hóa - thông tin, tra cứu thư viện và sách báo thời kháng chiến để bổ sung tiểu sử nhân vật. Bản thảo được Nguyễn Đình Đầu đọc trước khi Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh in lần đầu năm 1994; thời điểm đó nội thành có hơn 700 tuyến đường đã có tên.

Sau khi Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh ra mắt, Nguyễn Đình Tư được mời tham gia Hội đồng đặt, đổi tên đường Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1996, Sở Văn hóa - Thông tin Thành phố Hồ Chí Minh mời ông làm ủy viên thường trực hội đồng này. Ông cho biết đã làm việc trong hội đồng khoảng sáu đến bảy năm, khảo sát thực địa tại các quận, huyện để lập dự án đặt tên đường và đề xuất gần 1.000 tên đường. Hai tên Hoàng Sa và Trường Sa được ông đề xuất cho các tuyến đường dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.

Khảo cứu về Nam Kỳ và Thành phố Hồ Chí Minh

Nguyễn Đình Tư dành 10 năm tra cứu tư liệu và thêm 2 năm để hệ thống, hoàn thành bộ Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954); khả năng đọc tiếng Pháp giúp ông tiếp cận nhiều tài liệu gốc. Địa chí hành chính các tỉnh Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1859-1954) được xuất bản năm 2017, dày 680 trang khổ 16 x 24 cm. Sách tập hợp các văn kiện về thay đổi ranh giới, tên gọi đơn vị hành chính, dân số các tỉnh Nam Kỳ, bổ dụng quan chức và quy hoạch đường sá.

Nam Kỳ địa hạt tổng thôn danh hiệu mục lục tập hợp danh sách tổng, thôn Nam Kỳ thời kỳ đầu thuộc Pháp. Bản tài liệu Hán văn Nguyễn Đình Tư sử dụng là bản duy nhất tại Thư viện Khoa học Xã hội Hà Nội, ký hiệu A 975. Ông dịch tài liệu này ra chữ Quốc ngữ, chú thích, đính chính và phiên âm địa danh theo tên gọi địa phương; bản dịch có in kèm nguyên bản Hán văn.

Bộ Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020) được Nguyễn Đình Tư thực hiện trong hơn 20 năm. Bộ sách gồm sáu phần chính và được chia làm hai tập: tập I viết về giai đoạn 1698-1945, tập II viết về giai đoạn 1945-2020. Phần dẫn nhập trình bày địa lý tự nhiên của Thành phố Hồ Chí Minh, thời tiền sử, thời kỳ Phù Nam, thời kỳ Thủy Chân Lạp và quá trình lưu dân người Việt. Trong quá trình thực hiện, ông xử lý sách nguyên bản tiếng Pháp, tài liệu Hán Nôm dịch sang chữ Quốc ngữ và 214 tập sách tiếng Việt tham khảo. Quá trình chuẩn bị bộ sách kéo dài khoảng 25 năm; Nguyễn Đình Tư đi nhiều thư viện và Trung tâm Lưu trữ quốc gia II để tập hợp tài liệu. Bộ sách có hơn 1.500 trang khổ lớn và được ra mắt nhân dịp kỷ niệm 325 năm Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh. Công trình được trao Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu năm 2023 và Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2024.

Tự truyện

Năm 2024, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phát hành tự truyện Đi qua trăm năm của Nguyễn Đình Tư. Tác phẩm gồm 11 phần và phụ lục hình ảnh, ghi lại các chặng đời của ông từ đầu thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Buổi ra mắt sách diễn ra tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh ngày 24 tháng 2 năm 2024. Tự truyện nhìn lại thời thơ ấu ở Thanh Chương, thời học sinh, các biến động thời cuộc, quá trình vào Nam và hơn 80 năm cầm bút. Trước khi viết tự truyện, ông từng dự định hoàn thành thêm một số đầu sách; sau khi được Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Nên khuyến khích ưu tiên tự truyện, ông hoàn thành tác phẩm trong sáu tháng.

Tác phẩm tiêu biểu

Một số tác phẩm của Nguyễn Đình Tư gồm:

• Nguyễn Xí, Dì ghẻ con chồng, Thù chồng nợ nước và Nguồn sống.
• Non nước Phú Yên (1964), Non nước Khánh Hòa (1969), Địa chí Khánh Hòa (1972) và Non nước Ninh Thuận (1974).
• Non nước Quảng Trị, Tiểu sử và hành trạng các nhà khoa bảng Hán học Nam Bộ và Sổ tay tên đường ở Thành phố Hồ Chí Minh.
• Loạn 12 sứ quân, bộ tiểu thuyết lịch sử được Nhà xuất bản Đồng Nai in thành sáu tập.
• Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh.
• Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ (2008).
• Địa chí hành chính các tỉnh Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1859-1954).
• Nam Kỳ địa hạt tổng thôn danh hiệu mục lục.
• Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954).
• Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020).
• Đi qua trăm năm.

Giải thưởng và ghi nhận

• Năm 2009, Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ đạt Giải Bạc Sách hay của Hội Xuất bản Việt Nam.
• Năm 2017, ông nhận Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp Sử học Việt Nam của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
• Năm 2018, Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954) đạt Giải A Sách hay tại Giải thưởng Sách Quốc gia.
• Năm 2022, ông được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam trao bằng tôn vinh với nội dung nhà nghiên cứu có quá trình 80 năm lao động, sáng tạo và đóng góp về văn hóa, lịch sử, địa chí của các vùng miền, tỉnh, thành phố Việt Nam, với gần 60 tác phẩm đã xuất bản.
• Năm 2023, Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020) đạt Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu.
• Năm 2024, ông được công bố là Đại sứ văn hóa đọc trọn đời.
• Năm 2024, ông được trao Huân chương Lao động hạng ba.
• Năm 2024, Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020) đạt Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia.