Tả Ao

Tả Ao tiên sinh Tả Ao
左幼
Ban thờ Tả Ao tại đền Nam Trì
Tên khác	Hoàng Chiêm; Hoàng Chỉ; Vũ Đức Huyền; Nguyễn Đức Huyền; Tả Ao Phủ Hưng Tiên Sinh
Nghề nghiệp	Thầy địa lý phong thủy
Kỷ nguyên	Thế kỷ 15 hoặc cuối thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 18 (nguồn không thống nhất)
Nổi tiếng vì	Truyền thuyết và thư tịch Hán Nôm về địa lý phong thủy
Quê quán	Làng Tả Ao, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh)

Tả Ao (chữ Hán: 左幼), còn gọi là Tả Ao tiên sinh (左幼先生), là nhân vật trong văn hóa dân gian Việt Nam, gắn với truyền thống địa lý phong thủy. Tư liệu về ông không thống nhất về tên thật và niên đại; các nguồn đời sau ghi các tên như Hoàng Chiêm, Hoàng Chỉ, Vũ Đức Huyền hoặc Nguyễn Đức Huyền. Tên Tả Ao cũng xuất hiện trong thư mục Hán Nôm về địa lý phong thủy, chẳng hạn văn bản Tả Ao chân truyền di thư tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Tên gọi và niên đại

Quê Tả Ao thường được ghi là làng Tả Ao, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An, nay thuộc xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Sử-liệu Việt-Nam dẫn Tang thương ngẫu lục khi giải thích Tả Ao là tên làng nguyên quán của Hoàng Chi, sau được dùng làm hiệu Tả Ao tiên sinh.

Các tài liệu khác nhau ghi tên thật của Tả Ao theo nhiều dạng. Tả Ao chân truyền di thư chú thích Tả Ao là tên hiệu của Hoàng Chiêm. Lịch triều hiến chương loại chí chép Hoàng Chiêm hoặc Hoàng Chỉ; truyền thuyết địa phương chép Vũ Đức Huyền; còn Nam Hải dị nhân liệt truyện chép Nguyễn Đức Huyền. Nghi Xuân địa chí của Lê Văn Diễn, viết năm 1842, ghi nhân vật này là Vũ Đức Huyền, hiệu Địa Tiên. Mục Thiên Nam địa giám bảo thư địa lí chính tông Tả Ao đính tập ghi Tả Ao tức Hoàng Chiêm và còn có tên Nguyễn Đức Huyền.

Niên đại của Tả Ao cũng không thống nhất. Một số nhà nghiên cứu đoán ông sinh năm Nhâm Tuất 1442 và thuộc thời Lê sơ, trong khi một số tài liệu khác đặt ông vào đời Lê Hy Tông (1676–1705).

Truyền lưu và tiếp nhận

Thư tịch Hán Nôm

Trong thư mục Hán Nôm, Tả Ao không gắn với một tác phẩm duy nhất mà xuất hiện trong nhiều văn bản địa lý phong thủy. Nhóm tư liệu này gồm bản in, bản viết, thư mục cũ và các bản số hóa hiện nay.

Các bản in mang tên Tả Ao thường có dung lượng ngắn hơn nhưng ghi khá rõ hình thức văn bản. Tả Ao chân truyền di thư là bản in 20 trang chữ Nôm, gồm thơ thất ngôn về phép làm nhà, chọn hướng và một số điều kiêng kị trong xây dựng. Tả Ao chân truyền tập, còn có tên Tả Ao chân truyền địa lý, là bản in 86 trang, có 28 hình vẽ, do hiệu Nghĩa Lợi ở phố Hàng Đào, Hà Nội in vào năm Khải Định Kỉ Mùi (1919). Tác phẩm có năm ký hiệu bản in là VHv.1660, VHv.1661, VHv.783, VHv.483 và A.1270; nội dung nói về 28 kiểu đất, cách tìm huyệt, kèm các bài Thiên địa tạo sơn thủy phú, Tam thần phân ngũ hành phú, Tâm long gia truyền bảo Quốc ngữ và Dã đàm ca. Riêng bản VHv.1660 còn có thêm Địa lí Tả Ao di thư chân truyền chính pháp, do Liễu Văn Đường in năm Khải Định thứ 3 (1918), gồm 36 trang và tám bài về địa lý.

Các bản viết có dung lượng lớn hơn thường triển khai phần kỹ thuật phong thủy thành nhiều mục và kèm hình vẽ. Tả Ao tiên sinh bí truyền gia bảo trân tàng, ký hiệu A.2221, là bản viết 196 trang, có 47 hình vẽ, một bài tựa và một mục lục; nội dung nói về cách tìm huyệt, để mả, chọn đất và đặt hướng nhà, đền chùa. Tác phẩm này cũng có hai bài tổng luận, 15 bài phú và một bài Long gia Quốc ngữ thể lục bát.

Tả Ao tiên sinh địa lý, ký hiệu A.863, là bản viết 392 trang, có 15 hình vẽ và chữ Nôm, trình bày cách tầm long, điểm huyệt, lập hướng, kết thủy và tiêu thủy. Sách còn có bài Tả Ao Thánh Sư lưu truyền thủy sơn kinh nghiệm và hai bài luận về mệnh sang giàu, bí quyết sống lâu. Tả Ao xã tiên sư thư truyền bí mật các cục, ký hiệu VHb.91, là bản viết 126 trang, ghi 110 kiểu đất kết phát kèm hình vẽ.

Một số văn bản được quy cho Tả Ao hoặc Tả Ao Phủ Hưng Tiên Sinh nhưng có phạm vi rộng hơn các bản chỉ ghi cách chọn huyệt. Thiên Nam địa giám bảo thư địa lí chính tông Tả Ao đính tập, ký hiệu A.461, là bản viết 136 trang, có chữ Nôm, được ghi là do Tả Ao soạn. Văn bản bàn về mặt trời, mặt trăng, các vì sao, con người, cách phân kim, chọn ngày giờ táng mộ, lập hướng nhà, xem năm tuổi và vận hạn.

Hoàng thị song tiền huyền cơ mật giáo, ký hiệu A.2809, được ghi là do Tả Ao soạn và viết tựa; bản viết này gồm hai quyển, 82 trang, có hình vẽ, nội dung nói về long mạch, định hướng, tìm huyệt, đặt mồ mả và các kiểu đất quý. Tác phẩm gồm 26 chương; quyển hai có phần Bích ngọc kinh về kinh nghiệm xem long mạch, tìm huyệt và đặt mồ mả. Địa lí quý cơ chân truyền, ký hiệu AB.300, được quy cho Tả Ao Phủ Hưng Tiên Sinh, gồm 218 trang và 30 thiên dưới dạng luận, ca, phú. Sách chia thành hai chương: chương đầu có 17 thiên, phần nhiều dẫn từ các sách phong thủy; chương sau có 13 thiên được ghi là do tác giả biên soạn.

Tả Ao còn được nhắc trong một số thư tịch phong thủy không quy tác giả trực tiếp cho ông. Địa lí toát yếu, do Hải Thượng Anh Đô Thủ Thạch Trai Lê Thị Vương Thần soạn và viết tựa năm Cảnh Hưng 43 (1782), là bản viết 306 trang, gồm 78 thiên. Sách tóm tắt phương pháp và kinh nghiệm xem hướng, tìm huyệt, để đất của các nhà phong thủy như Quách Thị, Trương Thị và Tả Ao.

Sử-liệu Việt-Nam (1959) ghi mục Tả Ao địa lý luận, mô tả đây là sách dạy địa lý của Hoàng Chiêm, tự Tả Ao tiên sinh, có 28 địa đồ. Khi dẫn Lịch triều hiến chương loại chí, sách này ghi Tả Ao địa lý luận gồm một quyển và 21 địa đồ. Cũng theo sách này, Thư viện Trường Bác-cổ Viễn-Đông còn giữ ba tác phẩm mang tên Tả Ao: Thiên Nam địa giám bảo thư, Tả Ao bí truyền ngọc thư và Tả Ao Tiên sinh địa lý.

Hội Bảo tồn Di sản chữ Nôm đã số hóa một số văn bản mang tên Tả Ao từ nguồn Thư viện Quốc gia Việt Nam. Trong đó, Địa lý Tả Ao di thư chân truyền chính pháp, ký hiệu R.1652, là bản Hán Nôm dạng khắc in, do Liễu Văn Đường in năm Khải Định thứ 3 (1918), gồm 19 trang. Tả Ao chân truyền địa lý, ký hiệu R.1651, là bản Hán Nôm 43 trang, cũng thuộc dạng khắc in, do Nghĩa Lợi hiệu ở phố Hàng Đào phát hành vào mùa xuân năm Khải Định Kỉ Mùi (1919).

Hai văn bản khác trong nhóm này là bản viết Nôm. Địa lý Tả Ao gia truyền, ký hiệu R.1879, dài 49 trang; phần đầu là thơ lục bát chữ Nôm về môn địa lý của Tả Ao, giới thiệu quê quán Tả Ao và thuyết âm dương ngũ hành ứng vào phép địa lý. Bản quốc Tả Ao tiên sinh địa lý lập thành ca, ký hiệu R.1971, là bản Nôm 20 trang, viết tay, chép theo bản in Liễu Văn Đường năm Khải Định thứ 3 (1918), tổng thuật phương pháp tướng địa để đặt huyệt táng mộ gia tiên tương truyền do Tả Ao truyền lại.

Truyện ký và truyền thuyết

Minh họa Tả Ao làm phép dẫn mạch trong sách Thánh địa lý Tả Ao (1936)

Trong quan niệm truyền thống về xem đất, việc chọn cát địa để xây dựng hoặc cát huyệt để đặt mồ mả thuộc phạm vi phép địa lý. Tả Ao được nhắc cùng ông nghè Hòa Chỉnh như hai nhân vật người Việt gắn với phép này, trong đó Tả Ao được truyền tụng nhiều hơn. Ninh Viết Giao nhận xét rằng cuộc đời Tả Ao trong truyền tụng có nhiều phần "thực như hư" và đã hòa vào huyền thoại.

Nam Hải dị nhân liệt truyện của Phan Kế Bính có một truyện riêng về Tả Ao. Trong truyện, nhân vật Tả Ao là người làng Tả Ao, huyện Nghi Xuân, tỉnh Nghệ An, tên là Nguyên Đức Huyên; văn bản cũng ghi thêm dị bản Hoàng Chỉ. Truyện mở đầu bằng mô-típ hiếu đạo: Tả Ao theo khách buôn sang Trung Quốc học thuốc để chữa mắt cho mẹ, rồi được một thầy địa lý truyền nghề sau khi chữa khỏi bệnh cho người này. Một giai thoại trong truyện kể thầy địa lý thử tài Tả Ao bằng cách chôn 100 đồng tiền dưới cát và đưa 100 chiếc kim để ông tìm huyệt; Tả Ao cắm trúng 99 chiếc vào lỗ đồng tiền, chỉ sai một chiếc.

Các giai thoại tiếp theo xoay quanh việc tìm huyệt và đặt mộ. Tả Ao từng thấy thế đất "cửu long tranh châu" ở núi Hồng Lĩnh và dời mộ cha đến đó, nhưng mộ sau đó bị người khác phá. Khi mẹ mất, truyện kể ông tìm được một ngôi đất ở bãi biển, nhưng không kịp hạ huyệt trước khi thế đất được gọi là "hàm rồng" khép lại. Những đoạn sau đặt Tả Ao ở Bút Sơn, Thanh Liêm và nhiều huyện khác, nơi ông chỉ đất cho người khác; trong mạch truyện, Tả Ao chu du khoảng 20 năm và nổi tiếng về địa lý.

Phần cuối truyện kể Tả Ao khi già tìm trước một sinh phần cho mình tại xứ đồng khoai, gọi là cách "nhất khuyển trục quần dương". Khi sắp mất, ông không kịp tới chỗ này và dặn con chôn tại một gò bên đường mà ông gọi là nơi "huyết thực"; phần kết gắn Tả Ao với tư cách phúc thần của một làng và nhắc câu tục ngữ "tiên tích phúc nhi hậu tầm long".

Thờ phụng địa phương

Thái Kim Đỉnh và Vũ Ngọc Khánh từng sưu tầm các truyền thuyết về Tả Ao. Hơn 300 địa phương ở miền Trung và miền Bắc có miếu thờ Tả Ao. Tại quê hương Nghi Xuân, lễ giỗ Tả Ao được tổ chức vào ngày 3 tháng 4 âm lịch hằng năm; năm 2026, UBND xã Nghi Xuân tổ chức lễ giỗ vào ngày 19 tháng 5 dương lịch.

Tại Nam Trì, Tả Ao được người địa phương thờ như Bản cảnh Thành hoàng cùng một số vị thần khác. Truyền thuyết tại đây gắn Tả Ao với việc trấn yểm ở làng và đôi câu đối dân gian liên quan đến ông. Ở làng Hành Thiện, Nam Định, truyền thuyết địa phương gắn Tả Ao với việc chỉ cách đào giếng trước đền Thành hoàng; văn tế hằng năm của làng cũng nhắc đến tên ông.

Nghiên cứu hiện đại

Một số nghiên cứu hiện đại về Tả Ao tập trung vào văn bản Hán Nôm và truyền thống địa lý phong thủy gắn với nhân vật này. Hội nghị Thông báo Hán Nôm học năm 2015 có tham luận của Nguyễn Quốc Khánh nhan đề Giới thiệu văn bản "Tả Ao chân truyền địa lý" tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Tạp chí Hán Nôm số 4 (137) năm 2016 có bài Tác giả Tả Ao và các tác phẩm Kham dư của Nguyễn Quốc Khánh, bắt đầu từ trang 59. Số 5 (144) năm 2017 của tạp chí này có bài Tìm hiểu 28 cách chọn thế đất trong Tả Ao chân truyền địa lý, cũng của Nguyễn Quốc Khánh, bắt đầu từ trang 67.

Tại Nghi Xuân, hội thảo khoa học Thánh sư Địa lý Tả Ao với quê hương Nghi Xuân được tổ chức ngày 20 tháng 12 năm 2020, với 220 đại biểu và 30 tham luận. Nội dung tham luận tập trung vào hình thể, thủy pháp, tư tưởng nhân sinh trong địa lý Tả Ao, quan hệ giữa phong thổ và địa lý Tả Ao, cũng như việc vận dụng tri thức địa lý Tả Ao trong đời sống dân gian. Nhà nghiên cứu Hoàng Khôi đề nghị tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu về Tả Ao, nêu khả năng xây dựng một trung tâm nghiên cứu Tả Ao tại Nghi Xuân và đề nghị xem đền thờ Tả Ao là di tích lịch sử văn hóa.

Xem thêm

• Phong thủy
• Cao Biền
• Nam Hải dị nhân liệt truyện