Bước tới nội dung

Bắc sử

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Bắc sử (北史) là một quyển sách trong Nhị thập tứ sử do Lý Đại Sư viết về giai đoạn lịch sử từ năm 386 tới 618. Sau khi Lý Đại Sư mất, Lý Diên Thọ, một nhà văn kiêm sử gia thời nhà nhà Đường và là con trai của Lý Đại Sư, tiếp tục viết sách này từ năm 643 tới năm 659.

Sách có 100 quyển bao gồm Bản kỷ 12 quyển, Liệt truyện 88 quyển, viết về lịch sử những quốc gia Bắc triều vào thời Nam Bắc triều (năm 439 đến năm 589), như nước Bắc Ngụy, Tây Ngụy, Đông Ngụy, Bắc Tề, Bắc Chu, nhà Tùy. Một số lớn nội dung mang tính tự sự và sách bị mất khá nhiều bản chiếu lệnh, tấu văn, một nửa trong phân nửa nội dung sách đều tập hợp từ các bộ sử trước là Ngụy thư, Bắc Tề thư, Chu thư.

Tứ khố toàn thư Tổng mục đề yếu

Do Lý Diên Thọ đời Đường biên soạn. Khi dâng sách lên triều đình, Lý Diên Thọ nói rằng sách gồm 12 quyển “Bản kỷ” và 88 quyển “Liệt truyện”, hợp thành bộ 《Bắc sử》; số quyển này phù hợp với bản hiện còn. Văn hiến thông khảo chép 80 quyển là sai.

Lý Diên Thọ từng tham gia biên soạn mười chí của Tùy thư, lại sống lâu đời ở vùng Bắc, nên điều tai nghe mắt thấy tương đối gần với sự kiện. Khi đối chiếu, khảo xét dị đồng, ông đặc biệt dốc sức cho Bắc sử. Vì vậy tường thuật sự việc rất chi tiết, văn chương đầy đủ trước sau. Như khi ghi sự tham lợi gian trá của Nguyên Thiều, sự dũng cảm của Bành Lạc, hay khí tiết nghĩa liệt của Quách Uyển, Đáp Long Siêu và những người khác, đều có bút pháp đặc biệt nhấn mạnh.

Việc xếp Lịch Đạo Nguyên vào mục “Khốc lại”, phụ Lục Pháp Hòa vào mục “Nghệ thuật”, cùng cách tách – hợp khi biên thứ truyện, cũng cho thấy ý tứ biên soạn riêng biệt. So với Nam sử vốn phần nhiều giữ nguyên bản cũ, thì Bắc sử khác hẳn như hai tay khác nhau.

Tuy nhiên, việc phân loại theo họ mà chia quyển lại thiếu quy tắc. Nam sử chia các chi của họ Vương, Tạ; Bắc sử cũng chia các phái họ Thôi, Lư. Vì vậy những gia tộc thế gia vọng tộc thường được chép liền nhau. Xem tên thì tưởng cha con cùng thời, nhưng xét niên đại lại mỗi người thuộc triều đại khác nhau, đan xen lẫn lộn, khó phân biệt.

Thậm chí Trưởng Tôn Kiệm được phụ vào truyện Trưởng Tôn Tung, Tiết Đạo Hành phụ vào truyện Tiết Biện; từ tổ tiên xa xôi đến hậu duệ đời sau đều bị ghép chung, cách nhau quá xa mà vẫn nối liền, càng thêm rối rắm.

Xét cách Lý Diên Thọ sắp xếp liệt truyện, trước hết là các vương thất nhà Ngụy, kế đến quan lại nhà Ngụy, rồi đến tông thất nhà Tề và thần tử nhà Tề, tiếp nữa là nhà Chu, nhà Tùy, đều theo trật tự ấy, nhằm trình bày trọn vẹn đầu cuối của từng triều đại, ranh giới rõ ràng. Thế nhưng chỉ vì một hai dòng họ cao môn, ông lại tự phá lệ, điều này khó khiến người ta yên lòng.

Như cha con Dương Tố, có quan hệ trọng yếu với sự hưng vong của nhà Tùy, nhưng vì xuất thân từ quận Hoằng Nông, nên bị gắn vào sau truyện Dương Phu của các thần tử nhà Ngụy. Lại như Ngụy Thu, Ngụy Trường Hiền và những người khác, vốn không phải cha con hay anh em, chỉ vì cùng họ Ngụy mà ghép chung một quyển, càng là sai lệch.

Xem “Tự lệ” của Lý Diên Thọ, những người nhiều đời nối tiếp nhau đều gọi là “gia truyện”. Nhưng ông không biết rằng thể “gia truyện” vốn không nên dùng trong quốc sử.

Hơn nữa, “Nam sử” và “Bắc sử” tuy là hai bộ sách, nhưng thực ra là trước tác của cùng một tác giả, có ý thông suốt lẫn nhau. Vì vậy trong truyện Bùi Uẩn, ông viết: “Tổ là Chi Bình, cha là Kỵ, Nam sử đã có truyện.” Trong truyện Vương Phàn, lại nói: “Cha là Tăng Biện, Nam sử đã có truyện.” Đó chính là ý chỉ hai sách bổ sung cho nhau.

Thế nhưng Nam sử đã có truyện Tấn Hy vương Sưởng, thì Bắc sử lại có truyện Lưu Sưởng; Nam sử đã có truyện Bà Dương vương Bảo Dần, thì Bắc sử lại có truyện Tiêu Bảo Dần; Nam sử đã có truyện Dự Chương vương Tống, Lạc Lương vương Đại Hoàn, thì Bắc sử lại có truyện Tiêu Tán (Tiêu Tống sang Ngụy đổi tên Tán) và Tiêu Đại Hoàn.

Những người như Chu Tu Chi, Tiết An Đô, trong Nam sử thì lấy từ Tống thư, còn Bắc sử lại lấy từ Ngụy thư, không hề gộp hay lược bỏ. Có lẽ vì Lý Diên Thọ chuyên tâm vào việc biên soạn Bắc sử, không còn thời gian quay lại sửa Nam sử, nên mới xảy ra sai sót như vậy.

Tuy nhiên, từ thời Tống trở về sau, các sách Ngụy thư, Bắc Tề thư, Chu thư đều khuyết thiếu không trọn vẹn. Chỉ riêng bộ này, ngoài truyện Mạch Thiết Trượng còn khuyết vài đoạn, truyện Tuân Tế mất vài dòng, thì các quyển khác đều đầy đủ chỉnh tề, đầu cuối hoàn chỉnh. Vì thế, người khảo cứu sự tích Bắc triều rốt cuộc vẫn phải dựa vào bộ sách này.

Do đó, tuy tám bộ chính sử đều được liệt kê, nhưng hai bộ Nam sử và Bắc sử vẫn luôn được lưu hành song song.

Trích dẫn tiêu biểu

  • "Nhất nhân đương thiên" (Một người đương nghìn) - Liệt Truyện 43 (列傳43) của sách Bắc Sử có viết: "Thái hậu vân: 'Ung nhất nhân đương thiên', nhưng biệt tứ tiễn thải = Hoàng-hậu rằng: 'Đường Ung dũng cảm như nghìn người', nhưng chưa trả tiền cho Đường Ung (啟太后云『邕一人當千』仍別賜錢采)".

Mục lục

Bản kỉ

Liệt truyện

Xem thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài

Wikisource tiếng Việt có toàn văn tác phẩm về:
Lấy từ “https://wikibeta.org/index.php?title=Bắc_sử&oldid=82651”