Catalina của Áo và Castilla
Catalina của Castilla, hay Catalina của Áo (tiếng Tây Ban Nha: Catalina de Castilla hay Catalina de Austria; tiếng Đức: Katharina von Kastilien; Tiếng Bồ Đào Nha: Catarina de Áustria; tiếng Anh: Catherine of Austria; tiếng Pháp: Catherine de Castille) là vương hậu của Bồ Đào Nha từ ngày 2 tháng 2 năm 1525 đến ngày 11 tháng 6 năm 1557.
.jpg){kind=link}
Thân thế
Catalina sinh ngày 14 tháng 1 năm 1507 tại Torrequemada, là con gái út của Juana I của Castilla và Philipp của Áo.[1] Khi chào đời, bà mang tước hiệu Infanta xứ Castilla và Nữ Đại vương công Áo. Catalina được đặt tên theo người dì ruột là Catalina của Aragón. Vào thời điểm sinh nở, do không có bà đỡ, Nữ vương Juana được thị nữ María de Ulloa trợ giúp trong việc vượt cạn.[2] Catalina được làm lễ rửa tội tại nhà thờ Santa Eulalia. Cha đỡ đầu của bà là Bernardino Fernández de Velasco, Công tước thứ nhất xứ Frías, và Diego Ramírez de Villaescusa, Giám mục Málaga.[3]
Không giống hầu hết các anh chị em của mình, Catalina không lớn lên tại vùng Habsburg Hà Lan. Ngoại trừ người em trai Ferdinand, các anh chị của bà đều sinh ra ở Hà Lan và được cô ruột là Margarete của Áo nuôi dưỡng. Riêng Catalina được mẹ giữ bên cạnh và sống cùng Juana I trong thời gian bà bị giam giữ tại Cung điện Tordesillas, trước dưới quyền nhiếp chính của ông ngoại là Ferrando II của Aragón, và sau đó dưới triều đại của anh trai Karl V, người đồng thời trị vì Castilla với tư cách đồng quân chủ. Chỉ đến khi đến tuổi kết hôn, Catalina mới được rời khỏi Tordesillas, trong khi mẹ bà vẫn bị giam giữ tại đây cho đến khi qua đời.
Giáo dục
Catalina được giáo dục chu đáo mặc dù lớn lên trong hoàn cảnh biệt lập khi sống cùng mẹ tại Tordesillas từ năm 1509, lúc mới hai tuổi. Juana I trực tiếp đảm nhiệm việc giáo dục con gái, truyền dạy cho bà tiếng Latinh, nhân văn, thần học và âm nhạc, nhấn mạnh vào đức tin Công giáo, sự phát triển trí tuệ và các kỹ năng ứng xử nơi cung đình, với tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ sử dụng chủ yếu có thể cả tiếng Latinh, và phong thái ngoại giao, đồng thời hướng dẫn bà sử dụng nhiều nhạc cụ. Dù phải sống trong cảnh giam giữ, Catalina vẫn nhận được nền giáo dục tương xứng với địa vị của một Hoàng nữ Nhà Habsburg.
Trong thời gian sống tại Tordesillas, Catalina cũng được tiếp xúc với bộ sưu tập nghệ thuật của mẹ, bao gồm nhiều thảm dệt xứ Flanders, bản thảo minh họa và các đồ vật quý giá thuộc hoàng gia Castilla. Khi kết hôn vào năm 1525, nhiều hiện vật trong số này được đưa vào hồi môn của bà và trở thành nền tảng cho bộ sưu tập nghệ thuật nổi tiếng của Vương hậu Catalina tại triều đình Bồ Đào Nha.
Vương hậu Bồ Đào Nha
Ngày 10 tháng 2 năm 1525, khi 18 tuổi, Catalina kết hôn với người em họ là João III của Bồ Đào Nha. Cuộc hôn nhân do anh trai bà là Hoàng đế Karl V thu xếp nhằm củng cố liên minh giữa hai nhánh Habsburg và Avis, qua đó tăng cường sự ổn định chính trị trên bán đảo Iberia. Hai người có chín người con, nhưng chỉ hai người sống đến tuổi trưởng thành.
Với niềm yêu thích học vấn, Catalina đặc biệt quan tâm đến giáo dục và đời sống trí thức trong triều đình. Bà xây dựng một thư viện lớn và hình thành một salon[4] trí thức tại cung đình, quy tụ nhiều học giả và văn nhân đương thời. Trong số đó có các nhà nhân văn Joana Vaz, Públia Hortênsia de Castro và nữ thi sĩ Luisa Sigea de Velasco.[4][5] Joana Vaz được giao trách nhiệm giáo dục con gái duy nhất của Catalina là Maria, đồng thời hướng dẫn người cháu gái cùng tên của bà, Maria, người sau này cũng trở thành một học giả nổi tiếng.[4][6]
Sau khi João III qua đời năm 1557, Catalina đảm nhiệm vai trò nhiếp chính cho cháu nội là Sebastião. Tuy nhiên, quyền nhiếp chính của bà bị con dâu, đồng thời cũng là cháu gái bà, Juana của Tây Ban Nha thách thức. Tranh chấp này cuối cùng được Hoàng đế Karl V đứng ra hòa giải và giải quyết theo hướng có lợi cho Catalina, do Juana cần trở về Tây Ban Nha để thay mặt Felipe II điều hành vương quốc trong thời gian ông vắng mặt.
Nhiếp chính
Sau khi Quốc vương João III qua đời vào năm 1557, Catalina đảm nhận quyền nhiếp chính cho cháu nội ba tuổi Sebastião I, theo di chúc của chồng.[7] Với sự hỗ trợ của một hội đồng cố vấn do bà lựa chọn, Catalina điều hành các lĩnh vực tư pháp, tài chính và hành chính, trong khi mọi sắc lệnh vẫn được ban hành nhân danh Sebastião nhằm bảo đảm tính liên tục của vương quyền. Trong nhiệm kỳ nhiếp chính, Catalina ưu tiên củng cố nền tài chính của vương quốc trước tình trạng ngân khố suy giảm và những gánh nặng phát sinh từ việc duy trì đế quốc hải ngoại. Bà tăng cường quản lý thuế, hợp nhất các nguồn thu và tinh giản bộ máy tài chính nhằm gia tăng nguồn thu mà không phải áp dụng các sắc thuế mới. Đồng thời, bà tiến hành cải tổ hệ thống tư pháp bằng cách đơn giản hóa thủ tục tố tụng, điều chỉnh nhân sự tại các tòa án và tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật. Catalina cũng đặc biệt quan tâm đến các vấn đề tôn giáo. Bà giám sát hoạt động của Tòa án Dị giáo Bồ Đào Nha, mở rộng thẩm quyền của cơ quan này tới các lãnh thổ hải ngoại như Goa, đồng thời bổ nhiệm những thẩm phán được bà tin cậy để duy trì trật tự tôn giáo và xã hội theo giáo luật. Trong quá trình cầm quyền, Catalina phải đối mặt với sự phản đối của một bộ phận quý tộc Bồ Đào Nha, vốn lo ngại rằng xuất thân Habsburg của bà sẽ khiến lợi ích Tây Ban Nha được đặt lên trên lợi ích của Bồ Đào Nha. Mặc dù xuất hiện những chỉ trích về sự thiên vị và phong cách điều hành tập trung, bà vẫn duy trì được quyền lực với sự hậu thuẫn của triều đình và Giáo hoàng, qua đó củng cố tính chính danh của chính quyền nhiếp chính.
Ngày 13 tháng 12 năm 1562, Catalina chính thức chuyển giao quyền nhiếp chính cho Hồng y Henrique.[8] Sau khi rời khỏi chính trường, bà vẫn sinh sống gần triều đình và tiếp tục ảnh hưởng đến việc giáo dục cũng như định hướng đạo đức của Sebastião thông qua các lời khuyên riêng, dù không còn nắm giữ quyền lực chính thức.
Cuối đời
Sau khi chấm dứt nhiệm kỳ nhiếp chính vào năm 1562, Catalina rút lui khỏi chính trường và dành phần lớn thời gian để quản lý các điền sản của mình. Bà vẫn sinh sống gần triều đình, tiếp tục theo dõi việc giáo dục cháu nội Sebastião. Catalina đặc biệt quan tâm đến việc hình thành nhân cách, đạo đức và đức tin Công giáo của vị vua trẻ, phối hợp với các gia sư như Luís Gonçalves da Câmara để xây dựng chương trình giáo dục chịu ảnh hưởng sâu sắc của Dòng Tên. Bà cũng ủng hộ vai trò của Tòa án Dị giáo Bồ Đào Nha trong đời sống tôn giáo và xã hội. Mặc dù không còn trực tiếp tham gia điều hành đất nước, Catalina vẫn kín đáo đưa ra lời khuyên cho Sebastião về các vấn đề quản trị và quan hệ với Nhà Habsburg cho đến khi ông trưởng thành.[9][10]
Sau khi chồng qua đời, Catalina không tái hôn mà lựa chọn cuộc sống góa phụ, dành tâm sức cho gia đình, các hoạt động tôn giáo và việc quản lý tài sản. Quyết định này phần nào phản ánh những mất mát mà bà phải trải qua, khi lần lượt chứng kiến chồng và nhiều người con qua đời.
Trong những năm cuối đời, Catalina thường xuyên mắc bệnh gút, khiến sức khỏe ngày càng suy yếu. Ngày 10 tháng 2 năm 1578, bà rơi vào trạng thái hôn mê. Hôm sau, cháu nội bà Sebastião đến từ biệt, nhưng Catalina đã không còn khả năng nói chuyện và dường như không còn nhận ra ông. Bà qua đời vào ngày 12 tháng 2 năm 1578 tại Cung điện Ribeira ở Lisbon, ở tuổi 71. Thi hài của bà được an táng tại Tu viện Jerónimos ở Belém.[11][12]
Hậu duệ
| Tên | Sinh | Mất | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Với John III, Vua Bồ Đào Nha (kết hôn ngày 10 tháng 2 năm 1525) | |||
| Vương tử Afonso | 24 tháng 2 năm 1526 | 12 tháng 4 năm 1526 | Vương thế tử Bồ Đào Nha (1526), mất khi còn nhỏ. |
| Vương nữ Maria Manuela | 15 tháng 10 năm 1527 | 12 tháng 7 năm 1545 | Vương nữ Bồ Đào Nha (1527–1531). Vợ đầu của Vua Felipe II của Tây Ban Nha. Bà sinh một người con, Don Carlos, và mất bốn ngày sau khi sinh con. |
| Vương nữ Isabel | 28 tháng 4 năm 1529 | 22 tháng 5 năm 1530 | Mất khi còn nhỏ. |
| Vương nữ Beatriz | 15 February 1530 | 16 March 1530 | Mất khi còn nhỏ. |
| Vương tử Manuel | 1 tháng 11 năm 1531 | 14 tháng 4 năm 1537 | Vương thế tử Bồ Đào Nha (1531–1537). Được tuyên bố là người thừa kế vào năm 1531 nhưng mất khi còn nhỏ. |
| Vương tử Filipe | 25 tháng 3 năm 1533 | 29 tháng 4 năm 1539 | Vương thế tử Bồ Đào Nha (1537–1539). Được tuyên bố là người thừa kế vào năm 1537 nhưng mất khi còn nhỏ. |
| Vương tử Denis | 6 tháng 4 năm 1535 | 1 tháng 1 năm 1537 | Mất khi còn nhỏ. |
| Vương tử João Manuel | 3 tháng 6 năm 1537 | 2 tháng 1 năm 1554 | Vương thế tử Bồ Đào Nha (1539–1554). Được tuyên bố là người thừa kế vào năm 1539 nhưng qua đời khi còn trẻ. Kết hôn với Juana của Tây Ban Nha. Con trai của họ, Sebastião, lên ngôi. |
| Vương tử Antonio | 9 tháng 3 năm 1539 | 20 tháng 1 năm 1540 | Mất khi còn nhỏ. |
Ngày nay, Catalina không còn hậu duệ, vì cả hai người cháu của bà đều không có con. Dòng dõi của bà tuyệt tự chỉ trong vòng sáu tháng sau khi bà qua đời, bởi người hậu duệ duy nhất còn sống sau bà Sebastião của Bồ Đào Nha đã mất vào tháng 8 năm 1578.
Nhà sưu tầm
Nhờ vị thế là Vương hậu Bồ Đào Nha, Catalina sở hữu một trong những bộ sưu tập đồ sứ Trung Quốc sớm nhất và tinh mỹ nhất châu Âu. "Bà thu thập số lượng lớn đồ sứ và các vật phẩm kỳ lạ từ châu Á, vốn đều được chuyển đến Lisbon thường xuyên để trang hoàng cung điện Lisbon cũng như phục vụ nhu cầu cá nhân của bà, và những thứ ấy trở thành biểu tượng cho quyền lực của bà. Bộ sưu tập của bà trở thành kunstkammer (phòng trưng bày các kỳ vật) đầu tiên trên bán đảo Iberia."[13]
Bà tiếp nối truyền thống từng được thiết lập bởi Manuel I của Bồ Đào Nha, người đã mua đồ sứ cho vợ mình là Maria xứ Castilla(1482–1517), dì của Catalina. Giữa năm 1511 và 1514, Thủ quỹ phụ trách Gia vị ở Lisbon "đã ghi nhận tổng cộng 692 món đồ sứ và hàng hóa kỳ lạ" được mua thay mặt cho Maria xứ Castile, lúc ấy là người vợ thứ hai của Manuel.[14]
Ngoài đồ sứ, bộ sưu tập các "kỳ vật" của Catalina còn bao gồm răng cá mập hóa thạch, đầu rắn bọc vàng, các viên đá jasper hình trái tim dùng để cầm máu, một nhánh san hô được xem như bùa hộ mệnh chống tà, đá bezoar, một chiếc "sừng kỳ lân" (thực ra là ngà của cá kỳ lân biển narwhal), cùng nhiều đá quý rời như ruby, ngọc lục bảo và kim cương.[15]
Trong văn hóa đại chúng
Catalina của Áo xuất hiện trong tiểu thuyết The Elephant's Journey (Hành trình của Con voi) của José Saramago xuất bản năm 2008. Bà cũng góp mặt trong tiểu thuyết Civilizations (Nền văn minh) của Laurent Binet năm 2019.
Bà còn xuất hiện trong manga Arte của Kei Ohkubo, ban đầu dưới bí danh Irene; về sau bà tiết lộ mình chính là Catalina, con gái của Juana xứ Castila điểm trong câu chuyện không được nêu rõ, nhưng lần Catalina đến Firenze trong hư cấu có thể diễn ra trong giai đoạn bà được thả khỏi sự quản thúc và trước khi kết hôn, người anh trai đã ra lệnh cho một hồng y tháp tùng Catalina giám sát hành trình của bà được mô tả là đang đội vương miện.
Phả hệ
| Gia phả của Catalina của Castilla | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Xem thêm
Tham khảo
- ^ Jordan, Annemarie (1994). The Development of Catherine of Austria's Collection in the Queen's Household: Its Character and Cost. Providence, R. I.: Brown University. tr. 700.
- ^ Fernández Guisasola, Luis Fernando (2024). "Doña María de Ulloa, camarera mayor de la reina doña Juana I de Castilla. Familia y contexto político". Cuadernos de Estudios Gallegos. 71 (137): e05. doi:10.3989/ceg.2024.137.05.
- ^ Bloks, Moniek (ngày 14 tháng 1 năm 2024). "Catherine of Austria - Her mother's solace (Part one)". History of Royal Women (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2025.
- ^ a b c Walsby, Malcolm; Constantinidou, Natasha (2013). Documenting the Early Modern Book World: Inventories and Catalogues in Manuscript and Print. Brill. tr. 101–103. ISBN 9789004258907.
- ^ Frade, Sofia (2016). "Hic sita Sigea est: satis hoc: Luisa Sigea and the Role of D. Maria, Infanta of Portugal, in Female Scholarship". Trong Wyles, Rosie; Hall, Edith (biên tập). Women Classical Scholars: Unsealing the Fountain from the Renaissance to Jacqueline de Romilly. Nhà xuất bản Đại học Oxford. tr. 58–59. ISBN 9780191038297.
- ^ Boxer, Charles Ralph (1981). João de Barros: Portuguese Humanist and Historian of Asia. Concept Publishing Company. tr. 17–18.
- ^ "GIOVANNA APARECIDA SCHITTINI DOS SANTOS" (PDF).
- ^ "X-arqWeb". arquivomunicipal3.cm-lisboa.pt (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 12 năm 2025. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2026.
- ^ "Collections, Collecting & Exotica". www.habsburgwomen.co (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2026.
- ^ Ana Isabel Buescu (tháng 11 năm 2007). CATARINA DE AUSTRIA INFANTA DE TORTESILHAS RAINHA DE PORTUGAL. SPHERE OF BOOKS. ISBN 9789896260804.
- ^ Bloks, Moniek (ngày 22 tháng 1 năm 2024). "Catherine of Austria - Pain and anguish (Part four)". History of Royal Women (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 11 năm 2025.
- ^ Manuel Lobo Cabrera. "CARTAS DE DOÑA CATALINA DE AUSTRIA" (PDF).
- ^ Teresa Canepa, The Iberian royal courts of Lisbon and Madrid, and their role in spreading a taste for Chinese porcelain in 16th century Europe trong phần Chinese and Japanese Porcelain for the Dutch Golden Age, Jan van Campen và Titus Eliens. Amsterdam: Wanders Uitgevers, n.d, tr. 18.
- ^ Teresa Canepa, The Iberian royal courts of Lisbon and Madrid, and their role in spreading a taste for Chinese porcelain in 16th-century Europe, Ibid, tr. 17.
- ^ Annemarie Jordan Gshwend, "n the Tradition of Princely Collections: Curiosities and Exotica in the Kunstkammer of Catherine of Austria, trong phần Bulletin of the Society for Renaissance Studies, Tập XIII, Số 1 (10/1995), tr. 142.