Văn (báo)

Văn là một tuần báo trực thuộc Hội Nhà văn Việt Nam, xuất bản tại Hà Nội dưới thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tờ báo do Nguyễn Công Hoan làm chủ nhiệm, số đầu tiên phát hành ngày 10 tháng 5 năm 1957. Tờ báo ra đời theo sau Đại hội Văn nghệ Toàn quốc lần thứ II, tháng 2 năm 1957. Trong thời gian hoạt động, ấn phẩm đã vướng phải chỉ trích từ báo chí cách mạng vì cho đăng những bài viết của các thành viên thuộc Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm, có thái độ ủng hộ phong trào. Điều này đã dẫn đến việc báo bị đình bản không chính thức vào đầu năm 1958.

Văn

Tập tin:Logo báo Văn (1957 – 1958).png
Tập tin:Trang 1 Báo Văn.jpg Số đầu tiên của báo Văn, phát hành ngày 10 tháng 5 năm 1957.
Loại hình	Báo giấy
Tình trạng	Dừng hoạt động
Chủ sở hữu	Hội Nhà văn Việt Nam
Thành lập	10 tháng 5 năm 1957 (1957-05-10)
Ngôn ngữ	Tiếng Việt
Đình bản	17 tháng 1 năm 1958 (1958-01-17)
Quốc gia	Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
Số lượng lưu hành	37 số

Bối cảnh lịch sử

Bài chi tiết: Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm

Phong trào trí thức phản kháng với tên gọi Nhân Văn – Giai Phẩm đã nổ ra tại miền Bắc Việt Nam từ cuối 1955 và trở lại phổ biến vào cuối năm 1956, với sự lan rộng của chủ nghĩa xét lại trong các nước khối Cộng sản sau cái chết của Stalin. Thông qua các nghị quyết tại Hội nghị Trung ương lần thứ 9 và thứ 10 (mở rộng, khoá II), Đảng Lao động Việt Nam đã yêu cầu phổ biến tinh thần "chống sùng bái cá nhân, thực hiện lãnh đạo tập thể, phê bình và tự phê bình" đến các cấp các ngành. Theo sau lớp kiểm điểm văn nghệ do Hội Văn nghệ Việt Nam tổ chức, kéo dài 18 ngày, Nguyễn Hữu Đang đã chủ trương lập ra tờ báo Nhân Văn để kêu gọi mở rộng tự do dân chủ trong lĩnh vực văn hóa, xã hội. Bên cạnh đó, các ấn phẩm Giai Phẩm mùa Xuân, Giai Phẩm mùa Thu, Giai Phẩm mùa Đông, báo Đất mới, Sáng Tạo cũng được xuất bản, có thái độ hưởng ứng phong trào này. Hoạt động của các ấn phẩm này đã vấp phải thái độ gay gắt từ chính quyền do có nhiều bài viết mang tính đả kích chính trị, đường lối lãnh đạo của Đảng và chính quyền.

Cuối năm 1956, tờ Nhân Văn và một loạt các ấn phẩm nói trên nhận lệnh ngừng xuất bản và bị ngăn cản tiếp cận rộng rãi tới quần chúng. Tuy nhiên, dư âm của phong trào vẫn chưa dừng lại. Các luồng sóng tranh luận tiếp tục diễn ra trên các mặt báo quốc doanh, một số ấn phẩm vẫn chưa bị tịch thu hoàn toàn, trong khi ấn phẩm của các văn nghệ sĩ trong phong trào tiếp tục được phát hành, để lại ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội.

Tháng 2 năm 1957, Đại hội văn nghệ toàn quốc lần thứ 2 đã khai mạc tại Hà Nội, đánh dấu sự ra đời của Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam thay cho Hội Văn nghệ cũ. Các hội đoàn gồm Hội Nhà văn, Hội Mỹ thuật, Hội Nhạc sĩ, Hội Sân khấu... lần lượt được thành lập, trực thuộc Hội Liên hiệp và nằm dưới biên chế nhà nước. Những cái tên tham gia vào phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm tiếp tục được nhiều văn nghệ sĩ tín nhiệm, bầu vào ban chấp hành của hội và các hội đoàn văn nghệ con.

Hội Nhà văn thuộc Hội Liên hiệp, do Tô Hoài làm tổng thư ký, lúc này thống nhất cho ra tuần báo Văn. Cơ cấu lãnh đạo của tòa báo bao gồm Nguyễn Công Hoan, chủ tịch Hội Nhà văn, làm chủ nhiệm tờ báo; phó chủ nhiệm là Nguyễn Tuân, phó Chủ tịch Hội Liên hiệp; thư ký tòa soạn Nguyên Hồng; và hai uỷ viên ban biên tập lần lượt là Tú Mỡ và Tế Hanh. Trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 6 năm 1957, báo Văn đã giữ vai trò của báo Văn nghệ (đã ngừng xuất bản ngay sau Đại hội Văn nghệ Toàn quốc lần II), là kênh giao tiếp chính giữa giới văn học và công chúng liên quan đến phê bình văn học, điểm tin sinh hoạt nghệ thuật miền Bắc...

Nội dung

Báo Văn xuất bản số mới mỗi thứ 6 hàng tuần. Số đầu tiên của báo đã phát hành vào ngày 10 tháng 5 năm 1957. Nội dung chính của báo chuyên về sáng tác, phê bình, giới thiệu, sinh hoạt văn học, tin văn thơ. Trên mỗi số báo sẽ đăng sáng tác thơ văn, phê bình tiểu luận, thời sự văn hóa văn nghệ, và tin tức liên quan đến hoạt động của Hội Nhà văn. Đi kèm mỗi số báo còn có các mục "Mũi nhọn", "Bia miệng", chuyên đăng những bài thơ trào phúng, hoạt họa đả kích "đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai Ngô Đình Diệm".

Trên báo Văn đã chứng kiến sự xuất hiện trở lại của các văn nghệ sĩ, trí thức ủng hộ Nhân Văn – Giai Phẩm. Trong đó nổi bật có các bài của Hoàng Yến, Hoàng Cầm, Phùng Quán, Trần Dần, Trần Duy, Thụy An... đưa ra những quan điểm về tự do văn nghệ và ý kiến về lãnh đạo văn nghệ nói chung. Tờ báo đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ giới văn nghệ và trí thức, nhiều cây bút đã gửi tác phẩm của mình đăng lên báo Văn. Nội dung các số báo trải dài ở nhiều mặt trong xã hội, đề cập tới chuyện "anh cán bộ cơ quan bị quy oan trong chỉnh đốn tổ chức, vợ chưa cưới lại tuyên bố dứt khoát, anh cán bộ chuyên ngành thắc mắc, chị cán bộ có chồng chết gia đình giục tái giá còn phân vân". Mục "Tin thơ" trên Văn số 7 cũng ghi nhận định hướng nội dung tương tự: "Còn nhớ khi nào phần lớn thơ ta chỉ lấy chủ đề trong đánh giặc và sản xuất, tới lui mãi trong hai nhiệm vụ phản đế và phản phong mà chúng ta quan niệm một cách rất máy móc... Những bài thơ muốn đi sâu vào tâm tình, nói đến một vấn đề rất cũ và rất mới là tình yêu. Những bài thơ muốn bày tỏ những suy nghĩ về cuộc đời, cái sống, cái chết, những vui sướng và đau khổ của con người... thấy rất nhiều những đầu đề tình cảm".

Nhà văn này thiên về ca ngợi ư? Anh cứ làm việc của anh. Nhà văn sở trường mổ xẻ khuyết điểm ư? Đả kích ư? Anh cứ việc đi sâu. Rồi thì có bạn chuyên về những nhân vật trẻ tuổi, những vấn đề tình yêu, vấn đề đồng áng, nhà máy, quân đội, cả những chuyện đánh cá, vấn đề người sơn tràng và người làm công sở tư nữa. Mặc sức. Chỉ xin đừng cái gì cũng ngớp rồi không chuyên, không làm được cái gì ra hồn mà thôi

lời tuyên bố trên báo Văn số 22 (1957)

Tại các buổi sinh hoạt Hội Nhà văn, nhiều hội viên đã bàn luận và đưa ra nhiều quan điểm về tự do sáng tác trong văn nghệ, theo chiều hướng ủng hộ Nhân Văn – Giai Phẩm. Nhà thơ Hoàng Yến đòi hỏi văn học phải mạnh dạn hơn nữa trong phản ánh những mặt trái của xã hội; Chu Ngọc quan niệm văn học cần chống lại các tệ nạn trong xã hội bằng việc dũng cảm dùng ngòi bút vạch trần nó; Ngô Thông nhìn nhận ngay cả trong cuộc sống xã hội chủ nghĩa, "cái xấu vẫn nhiều hơn cái đẹp"; Nguyễn Tuân tuyên bố "nhà văn chỉ có thể phê phán, nêu vấn đề mà không cần giải quyết vấn đề"; Kim Lân bày tỏ sự dằn vặt, đau khổ khi "phải viết ngược lại những ý nghĩ thực của mình"; Tế Hanh phản đối sự rập khuôn hóa sự rập khuôn hóa hình tượng con người mới chỉ ở thành phần công nhân trong các tác phẩm văn nghê, gọi đó là "công nhân chủ nghĩa" què quặt. Nổi bật là Phùng Quán, khi ông đã lên tiếng về việc "làm tất cả đề tài mà không nghĩ lập trường", không để giai cấp lập trường ảnh hưởng đến ngòi bút nhà văn.

Các ý kiến này lần lượt được chính thức hóa thành quan điểm chung của Hội thông qua các số báo Văn. Trong đó, ban biên tập đã đi ngược lại quan điểm của Tố Hữu về việc lý tưởng hóa con người mang phẩm chất cách mạngː "Nhà văn phải thấy hướng đi lên của người và việc trong xã hội, nhưng không thể nặn ra những nhân vật anh hùng lý tưởng, toàn thiện toàn mỹ không có hoặc chưa có trong thực tế. Vả chăng, tô vẽ theo kiểu ấy thì không phải là đề cao anh hùng, mà trái lại, làm giảm giá trị của anh hùng và biến anh hùng thành những người quái dị". Tại số 15 của báo cũng đưa ra quan điểmː "Con người thời đại mà văn học nhằm xây dựng phải là con người trải qua thật một quá trình đấu tranh lâu dài và gian khổ về tư tưởng, về tình cảm, về thói lề, giữa cái hay và cái dở, cái đẹp, cái xấu; con người được nhìn thấy thật đúng là nó với bước tiến của nó".

Chỉ trích

Chúng ta cần kiên quyết đấu tranh chống những thiên hướng lệch lạc đi trệch ra ngoài đường lối văn nghệ của Đảng. Chúng ta cũng kiên quyết phản đối thái độ của một số cán bộ đảng viên phụ trách văn nghệ phạm khuyết điểm sai lầm được báo chí Đảng giúp đỡ phát hiện khuyết điểm sai lầm mà không chịu khiêm tốn kiểm điểm và thành tâm sửa chữa, trái lại, lại đả kích và mạt sát báo chí Đảng. Thái độ đó rõ ràng là không lợi cho việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trên mặt trận văn nghệ.

Hồng Chương và Trịnh Xuân An

Sau khi phát hành được 10 số đầu, báo Văn bắt đầu nhận về phản ứng tiêu cực từ báo chí nhà nước. Mở màn là bài viết "Tuần báo Văn và con người thời đại" của Thế Toàn (Trịnh Xuân An), đăng tại số 7/1957 tạp chí Học Tập, cơ quan lý luận chính trị của trung ương Đảng Lao động Việt Nam. Tác giả đã chỉ trích tờ báo "hầu như xa rời thực tế, xa rời cuộc sống, tách rời những nhiệm vụ trung tâm của cách mạng", cho rằng nội dung tờ báo phản ánh "toàn là những thứ lượm lặt ngoài rìa cuộc sống", "không ăn nhập gì với cuộc sống, không dính dáng gì đến những con người vĩ đại và dũng cảm của thời đại chúng ta". Hồng Chương, phó Trưởng ban tuyên huấn Trung ương, cũng lên bài phê phán báo công khai trên tạp chí.

Trước động thái phê bình của tạp chí Học Tập, ban biên tập tờ báo đã cho đăng các bài ý kiến của thư ký tòa soạn Nguyên Hồng, Nguyễn Văn Bổng, Lê Minh, Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Tế Hanh để bày tỏ sự không tán đồng với ý kiến phê bình này. Trong đó, Nguyên Hồng lên tiếng phê phán sự "giáo điều, sơ lược, công thức", "tác phong quan liêu, trịch thượng" của đối phương; Nguyễn Tuân công khai gọi tên các cây bút của tạp chí Học Tập là "có những "thái độ trịch thượng và cái lối nói đao to búa lớn" [...] lại còn cảm thấy mấy ông đó đã làm cho người đọc phải hiểu rằng các ông đang lấy Đảng ra để "dọa" anh em viết bài báo".

Bút chiến xoay quanh vấn đề báo Văn đã kéo theo các ấn phẩm khác vào cuộc. Tạp chí Văn nghệ, tái xuất từ tháng 6 năm 1957 với tư cách là cơ quan của Hội Liên hiêp Văn học nghệ thuật Việt Nam, đã đăng bài của Tổng thư ký Nguyễn Đình Thi về "Tuần báo Văn với phương hướng sáng tác và phê bình hiện nay". Một mặt, ông tán thành nhận định của tạp chí Học Tập, cho rằng các số báo Văn chưa thể hiện rõ "cái thực tế tiến dần lên chủ nghĩa xã hội của đời sống chung quanh ta [...] tình hình đó không thể coi là bình thường được". Mặt khác, ông phê bình lối phê phán mang nặng tính "cứng nhắc", "máy móc, giáo điều" của các tác giả Thế Toàn, Hồng Chương đối với tờ báo này. Trước thái độ nước đôi của Nguyễn Đình Thi, Tế Hanh tỏ thái độ phân vân "số bài Nguyễn Đình Thi cho tốt không phải ít hơn những bài xấu, kể cả trong 10 số đầu. Thế thì nên kết luận thế nào?". Bởi sự thái độ không rõ ràng này, tuần báo vẫn tiếp tục đăng các bài vở với nội dung tương tự.

Trong những số tiếp theo, báo Văn đã tổ chức các cuộc thảo luận xoay quanh thơ, về việc tái bản các tác phẩm văn nghệ tiền chiến – trước đó đã bị chính quyền ngăn cấm. Đồng thời báo cho đăng tiếp thơ, văn của các tác giả Xuân Diệu, Quang Dũng, Hữu Loan, Trần Dần, Lê Đạt, Nguyễn Huy Tưởng, Bùi Hiển, Hồ Dzếnh, Thụy An, Nguyễn Dậu, Phùng Quán, Trần Dũng Tiến; tiểu luận phê bình của Nguyễn Tuân, Trương Chính, Trần Thanh Mại... với nội dung nói về tự do sáng tác trong văn nghệ và các vấn đề trong xã hội hiện thời. Sự hưởng ứng đối với báo Văn dần lan rộng ra các cơ quan tuyên truyền khác trong Đảng. Tạp chí Văn nghệ Quân đội đã cho đăng nhiều truyện ngắn nói về mất mát trong cuộc sống mới hoặc sau khi kháng chiến chống Pháp vừa kết thúc. Nhà xuất bản Hội Nhà văn cũng cho ấn hành các tiểu thuyết nói về tình yêu thời chiến tranh, hay đề cập tới vấn đề cải cách ruộng đất như Ông lão hàng xóm của Kim Lân, Những ngày bão táp của Hữu Mai, Thôn Bầu thắc mắc của Sao Mai tới rộng rãi độc giả miền Bắc Việt Nam.

Đình bản và xử lý

Từ cuối tháng 11 năm 1957, trước sự đảo chiều của các nước cộng sản đối với làn sóng xét lại, nhất là sự kiện "Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng" tại Trung Quốc chuyển hóa thành phong trào đấu tố những trí thức theo tư tưởng hữu khuynh, thái độ của chính quyền với tờ báo trở nên cứng rắn hơn. Nhật báo Nhân Dân đã đóng vai trò đi đầu nhất, đăng liên tiếp các bài chỉ trích báo Văn, từ phê phán những tác phẩm cụ thể đến việc gán ghép báo Văn với tờ báo Nhân Văn đã bị đình bản trước đó. Ban biên tập báo Nhân Dân cũng cho đăng ý kiến phản đối của quần chúng ở trong Nam đối với tuần báo Văn. Sau cùng là loạt bài của Như Phong với tựa đề "Góp ý kiến với các đồng chí có trách nhiệm ở báo Văn", đăng bốn số trên Nhân Dân, tiến tới chỉ trích một cách bao quát hoạt động của toàn bộ tờ báo.

Tháng 1 năm 1958, Bộ Chính trị chính thức ra Nghị quyết 30 về "Chấn chỉnh công tác văn nghệ", phát động chiến dịch "quét sạch tư tưởng Nhân Văn". Hàng loạt văn nghệ sĩ, trí thức từng tham gia viết bài cho các ấn phẩm trong Nhân Văn – Giai Phẩm, bao gồm cả báo Văn, được đưa vào các lớp chỉnh huấn chính trị kéo dài hơn 2 tháng tại Hà Nội. Đến tháng 3 năm 1958, nhân sự báo Văn đã lần lượt viết các bài tự kiểm điểm do có thái độ ủng hộ phong trào, trong số này bao gồm Nguyên Hồng, Tô Hoài, Tế Hanh... Tại số 37 phát hành ngày 17 tháng 1 năm 1958, Văn ra thông báo tạm dừng 2 kỳ để "kiểm điểm công tác trong thời gian qua, rút kinh nghiệm cho công việc mới, chấn chỉnh mọi mặt". Song trên thực tế, báo đã không phát hành thêm số mới và bị đình bản vĩnh viễn. Trong số 36 của Văn, truyện ngắn "Ông Năm Chuột" của Phan Khôi – mang ngụ ý chỉ trích sự can thiệp văn nghệ của chế độ – bị cho là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới việc đóng cửa tòa báo hoàn toàn.

Ngày 4 tháng 6 năm 1958, Tố Hữu đọc bài báo cáo "Tổng kết cuộc đấu tranh chống nhóm phá hoại "Nhân Văn – Giai Phẩm"". Theo sau lớp học chỉnh huấn vừa kết thúc, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam đã ra chỉ đạo cho các hội thành viên, trong đó có Hội Nhà văn Việt Nam, phải tiến hành "chấn chỉnh về tổ chức". Hội nghị toàn thể lần thứ IV của Ban Chấp hành Hội Nhà văn, diễn ra đầu tháng 7 cùng năm, đã quyết định khai trừ vĩnh viễn Thụy An, Trương Tửu, Phan Khôi ra khỏi hội; khai trừ trong thời hạn 2 năm đối với Trần Dần và Lê Đạt. Đồng thời, cảnh cáo, khai trừ khỏi Ban Chấp hành đối với Hoàng Cầm; cảnh cáo và cho phép Hoàng Tích Linh rút khỏi Ban Chấp hành hội; cảnh cáo một số hội viên có sai lầm nặng, có dính líu tới phong trào. Nguyễn Công Hoan đã lên tiếng tự phê bình nghiêm khắc do những thiếu sót nặng nề về trách nhiệm với tư cách là Chủ tịch Hội Nhà văn kiêm chủ nhiệm báo Văn. Tại hội nghị này cũng đã bầu ra Ban Chấp hành mới cho Hội Nhà Văn, theo đó Nguyễn Đình Thi làm Tổng thư ký; Tô Hoài xuống làm Ủy viên Ban thường vụ. Chủ tịch Ban Chấp hành tiếp tục là Nguyễn Công Hoan; phó Chủ tịch Tú Mỡ, phó Tổng thư ký Nguyễn Xuân Sanh. Các Ủy viên thường vụ Nguyên Hồng, Tế Hanh, Đoàn Giỏi tham gia biên soạn tuần báo Văn chỉ còn giữ chức Ủy viên Ban Chấp hành của hội.

Các cơ quan của Hội, bao gồm báo Văn và Nhà xuất bản Hội Nhà văn, sau sự kiện trên đều đã bị giải tán. Ngày 25 tháng 5 năm 1958, Hội Nhà văn ra mắt tờ báo Văn học mới do Nguyễn Đình Thi là thư ký tòa soạn. Trong lời nói đầu của báo Văn học, ban biên tập đã phủ nhận mọi liên quan tới báo Văn tiền nhiệm, cho rằng báo Văn trước đây "bị tư tưởng Nhân Văn lũng đoạn [...] dùng mọi cách xảo trá để gieo rắc nọc độc phản lại tổ quốc, phản lại nhân dân, chống lại chủ nghĩa xã hội, chống chế độ và chống Đảng". Trong các số đầu tiên, báo cũng cho đăng những bài kiểm điểm của các thành viên trong nhóm Nhân Văn – Giai Phẩm.

Xem thêm

• Nhân Văn (báo)
• Giai Phẩm

Nguồn

• Phạm Thanh (1959). Thi nhân Việt Nam hiện đại, quyển Thượng. Sài Gòn: Xuân Thu. OCLC 843752820. Lưu trữ bản gốc ngày 8 tháng 3 năm 2023. Truy cập ngày 18 tháng 4 năm 2023.